स्वस्थ मन, अस्वस्थ ज्यान

शारीरिक रुपमा थला परेका उनी भेटिँदा उत्तिकै जोशिला लाग्छन् । स्कुलमा विद्यार्थीमाझ सिक्न सिकाउने दैनिकी टाढाको विषय भइसके पनि सम्झिएर आउनेहरुका भेटघाट, कुराकानीदेखि र उनका फेसबुकका वालहरु हेर्दा उत्तिकै सक्रिय लाग्छन् ।

गुल्मी रुरु गाउँपालिका वडा नं २ ग्वादी गाउँका ओमप्रकाश शाह पेशाले अवकाश प्राप्त शिक्षक हुन् । बि।स। २०१० पुष १४ गते जन्मिएका शाहले शिक्षण सेवामा ३७ बर्ष ४ महिना ११ दिन बिताए । शिक्षण पेशामा २०३३ भदौ २ गतेबाट शुरु गरेका उनी २०७० पुष १३ गते विद्यालयको शिक्षकबाट अवकाश भएका थिए । ग्वादी गाउँको शिक्षामा लामो समय सेवा गरेका उनलाई गाउँमा डाडाका हेडसर भनेर चिन्छन् । विद्यालयमा लामो समयसम्म प्रधानाध्यापकको जिम्मेवारी सम्हालेका शाहको विद्यालय शिक्षाको योगदान कम महत्वपूर्ण छैन् । उनलाई गुल्मी र छेउछाउका जिल्लाका शिक्षा क्षेत्रका व्यक्तिहरुले शाह हेडसर भनि चिन्ने गर्दछन् ।

ग्वादीको विद्यालयदेखिे नजिक रहेको डाडामा घर भएका उनको खानपान सादा थियो । उनले न कहिल्यै जाँड, रक्सी, खैनी खाए । न त जीवनकालमा चुरोटका ठुटा सल्काए । तर उनि २४ बर्षदेखि सुगरका बिरामी देखिएका छन् । उनीमा सात बर्षदेखि मृगौलामा समस्या देखिएको छ । सुई र औषधीबाट उपचार गराइरहेका उनले डेड बर्षदेखि रुपन्देहीको तिलोत्तमा नगरपालिकाको नयाँमिलमा बसी मृगौलाको डायोलोसिस सेवा लिइरहेका छन् ।
बिरामी भएर ओछ्यानमा समय बिताउदाको समय कष्ठकर हुने अनुभव उनको छ । शिक्षणमा मात्र नभई साहित्यतर्फ रुची राख्ने शाहले फुर्सदको समय कविता सिर्जना गर्ने गर्दछन् ।

उनले बिरामी हुदाको आफ्नो अवस्थालाई कवितामा यसरी उतारेका छन्

बाँच्नलाई त बाँचेकै छु, तर बाँचेको सार छैन,
मर्नलाई त मर्न मन छैन, तर मर्नुको चारा छैन ।

हाँस्नलाई त हाँसेकै छु, तर हाँस्नुको अर्थ छैन,
रुनलाई त रोएकै छु, तर आँसुको मूल्य छैन ।
………
उनलाई स्वास्थ्यले धोका दिएको छ, साथ छ श्रीमतीको । माया छ स्कुलमा पढाएका विद्यार्थीहरुको । अनि गाउँघरका साथी भाई इष्ट मित्रको । सबैको मायाले नै आफु बाँचिरहेको उनी बताउँछन् । दुई छोरी र दुई छोराका बाबु ओमप्रकाश शाहको अहिलेको साहारा श्रीमती शुशीला शाह हुन् । दुई छोरा र एक छोरी विदेशमा छन् भने एक छोरीले शिक्षण पेशासँगै पहाडको घर धानिदिएकी छिन् ।

श्रीमती शुशीलाको हेरबिचार, स्याहार सुसार र रेखदेख अरुका लागि पनि लोभलाग्दो छ । उनीहरुमा भएको मायालाई देख्दा जो कोहीलाई ढुकुरको जोडीको याद गराउँछ । उनले आफ्नो फेसबुक वालमा श्रीमतीले डोर्याउदै गरेको फोटो राखेर पोष्ट गर्दै लेखेका छन्,

म तातेताते गर्दै हिंड्छु,
तिमी हात् समाती डुलाऊ,
म बच्चा जस्तै रोएँ भने,
तिमी आमा बनेर भुलाऊ ।

…….
देशको समसायिक अवस्थाबारे अपटुडेट रहने ओमप्रकाश शाह अहिले पनि घटनाक्रमप्रति उत्तिकै चासो राख्छन् ।
उनले पोष्ट गरेको तस्वीर र शब्दबाट उनले श्रीमान श्रीमती बीचको समिप्यता कति नजिक छ भन्ने भाव देखाएका छन् । उनको माया र कथा मुनामदनको भन्दा कम छैन् ।
अर्को पोष्टमा मेरो अनुभव भन्दै उनले लेखेका छन्

बुढेसकालमा, बिरामी अवस्थामा, दुख परेको बेला र समस्या परेको बेला असली पत्नीको पहिचान हुँदो रहेछ ।
पत्नीलाई धर्मपत्नी भन्नुको कारण यो रहेछ ।
अहिले बुझ्दैछु,
पत्नीको महत्व, महिमा र गरिमा ।
पत्नीलाई जीवन साथी भनिन्छ, जीवनपर्यन्त साथ दिने ।

अत्यन्त सार्थक शब्द हो । पत्नी साथी त हुँदै हो, सल्लाहकार हो, दुख र सुख शेयर गर्ने मित्र हो, आमा हो, बन्धु हो, रक्षक हो ।
पुरुषबिना नारी बाँच्न सक्लिन तर पुरुष बाँचे पनि नारीबिना अकेलो, अनाथ, निश्तेज, शक्तिहीन र जीवन्तताहीन महसुस गर्दछ ।
तसर्थ नारी शक्तिरुपा भगवती हुन् ।
……..


कोठामै गुम्सिएर हैन् उनि बिहान श्रीमतीको सहायताबाट सुप्रभातको हिडाई गर्छन् । कहिले पार्कहरुमा पुग्छन् त कहिले जन्मिएको गाउँ अनि ३७ बर्ष भन्दा बढी सेवा गरेको विद्यालयको आगन । आफन्त, साथी भाई र विद्यार्थीसँग भेटघाट गर्छन् कुराकानी गर्छन् । उनको सक्रियता देखेर जो कोही पनि दङ्ग पर्छन् र भन्छन् अस्वस्थ शरिर भएपनि स्वस्थ मानिसको भन्दा के फरक छ उनमा ।
उनले पोष्ट गरेको यो अर्को यो मन शिर्षकको कविताबाट पनि उनको डुल्ने घुम्ने रहर र बानीलाई प्रष्ट्याउन थप मद्दत पुग्छ,

संसार घुमाउने यो मन, संसार डुलाउने यो मन,
संसारमा एक छत्र राज्य गर्ने राजा हो यो मन ।
मलाई लाग्छ, यो मनले संसारलाई हाँकेको छ,
मान्छेको मनलाई मनले नै सिक्रीमा बाँधेको छ ।

यसरी शिक्षा क्षेत्रमा लामो समय अर्पण गरेका हेडसर ओम प्रकाश शाहलाई स्वास्थ लाभको कामना । यो दशैको नवरात्रले उहाँलाई स्वस्थ रहनमा थप शक्ति प्रदान गरोस् ।

  • ताजा समाचार
  • जनप्रिय

हेल्थपोष्ट टुइट्स सबै

नेपालीको औसत आयु र स्वस्थ आयुबीच ११ वर्षको खाडल, आयुसँगै अस्वस्थ वर्ष थपिनु चुनौती

नेपाली पुरुषको तुलनामा महिलाहरू बढी बाँच्ने गरेका छन् । पछिल्लो तथ्यांकअनुसार नेपाली महिलाको औसत आयु करिब ७३ वर्ष छ भने पुरुषको करिब ६९ वर्ष छ । नेपाल बर्डन अफ डिजिज २०१७ को तथ्यांकले औसतमा नेपाली महिला ७३.३ वर्ष र पुरुष ६८.७ वर्ष बाँच्ने गरेको देखाएको छ । सन् १९९० देखि २०१७ को अन्तरालमा नेपाली महिलाको औसत आयु ५९ वर्षबाट बढेर ७३ वर्ष पुगेको छ भने पुरुषको ५८ बाट ६९ वर्ष पुगेको छ । औसत आयुमा वृद्धि भए पनि त्यसअनुरूप स्वस्थ उमेर भने बढ्न नसकेको देखाएको छ ।

नेपालको सन्दर्भमा सन् २०१७ मा महिलाको औसत स्वस्थ आयु ६२ वर्ष छ, जहाँ पुरुषको स्वस्थ आयु ६० वर्ष रहेको तथ्यांकले देखाएको छ । सन् २०१७ मा कुल १ लाख ८२ हजार ७ सय ५१ नेपालीको मृत्यु भएको थियो ।इन्स्टिच्युट फर हेल्थ मेट्रिक्स एन्ड इभ्यालुएसन (आइएचएमई), वासिङटन विश्वविद्यालयले नोभेम्बर २०१८ मा विश्वव्यापी रूपमा रोगव्याधिको भारको अध्ययन २०१७ (ग्लोबल बर्डन अफ डिजिज स्टडी २०१७) प्रकाशन गरेको थियो ।

नेपालीको औसत आयु बढे पनि स्वास्थ्य समस्याका कारण अशक्ततासहित बाँच्नुपरेका वर्षहरू उल्लेख्य छन् । अशक्तताका प्रमुख कारणमा क्रमशः ढाड र कम्मरको दुखाइ, माइग्रेन, श्वास–प्रश्वाससम्बन्धी दीर्घरोग र मांसपेशी तथा हड्डीका विविध रोग छन् ।

उक्त अध्ययनबाट प्राप्त नतिजाको विश्लेषण गरी नेपाल बर्डन अफ डिजिज स्टडी २०१७ को प्रतिवेदन तयार गरिएको हो । प्रतिवेदनमा नेपालमा हुने समष्टिगत मृत्यु, अल्पायुमा हुने मृत्यु र तिनका कारणहरू, विभिन्न स्वास्थ्य समस्याका कारण हुने अशक्तता र मृत्यु तथा अशक्तताका जोखिम तत्त्वहरूको अवस्था र प्रवृत्तिको विश्लेषण गरिएको छ ।

नसर्ने रोगको भार दुईतिहाइभन्दा बढी
नेपालमा मृत्युको प्रमुख कारण नसर्ने रोगहरू (ननकम्युनिकेबल डिजिज) रहेका छन् । कुल मृत्युमध्ये ६६ प्रतिशत नसर्ने रोगका कारण हुने गरेको छ । त्यस्तै, चोटपटक तथा दुर्घटनाबाट हुने मृत्युको प्रतिशत ९ छ । बाँकी २५ प्रतिशत मृत्यु सरुवारोग, मातृ तथा नवजात शिशु रोग, पोषणसम्बन्धी रोगबाट हुने गरेको तथ्यांकले देखाएको छ ।

मृत्युको पहिलो कारण मुटुरोग
सन् २०१७ को तथ्यांकअनुसार नेपालमा मृत्युको प्रमुख कारण मुटुरोग बन्ने गरेको छ । कुल मृत्युको १६.४५ प्रतिशत मृत्यु मुटुरोगका कारण हुने गरेको तथ्यांक छ । त्यसपछि ९.८ प्रतिशत मृत्यु श्वास–प्रश्वाससम्बन्धी दीर्घरोगका कारण हुने गरेको छ । त्यस्तै, कुल मृत्युमध्ये झाडापखालाका कारण ५.९ प्रतिशत र श्वास–प्रश्वाससम्बन्धी संक्रमणका कारण ५.१ प्रतिशत मृत्यु हुने गरेको छ । त्यसैगरी, कुलमध्ये ४९ प्रतिशत नसर्ने रोगहरू, १२ प्रतिशत चोटपटक र ३९ प्रतिशत सरुवारोगहरू, मातृ, नवजात शिशु तथा पोषणसम्बन्धी रोगहरूका कारण हुने गरेको तथ्यांक छ । असामयिक मृत्युका प्रमुख कारणमा क्रमशः मुटुरोग ११.३ प्रतिशत, श्वास–प्रश्वाससम्बन्धी संक्रमण ७.९ प्रतिशत, नवजात शिशुमा हुने इन्सिफ्यालोपेथी ५.७ प्रतिशत र श्वास–प्रश्वाससम्बन्धी दीर्घरोग ५.५ प्रतिशत रहेका छन् ।

नेपालीको औसत आयु बढे पनि स्वास्थ्य समस्याका कारण अशक्ततासहित बाँच्नुपरेका वर्षहरू उल्लेख्य छन् । अशक्तताका प्रमुख कारणमा क्रमशः ढाड र कम्मरको दुखाइ, माइग्रेन, श्वास–प्रश्वाससम्बन्धी दीर्घरोग र मांसपेशी तथा हड्डीका विविध रोग छन् । सन् २०१७ मा रोगव्याधिको कुल भारमध्ये ५९ प्रतिशत नसर्ने रोग, ३१ प्रतिशत सरुवा रोग, मातृ नवजात शिशु तथा पोषणसम्बन्धी रोग र बाँकी १० प्रतिशत चोटपटकले ओगटेको छ ।

कुल मृत्युमध्ये ६६ प्रतिशत नसर्ने रोगका कारण हुने गरेको छ । त्यस्तै, चोटपटक तथा दुर्घटनाबाट हुने मृत्युको प्रतिशत ९ छ । बाँकी २५ प्रतिशत मृत्यु सरुवारोग, मातृ तथा नवजात शिशु रोग, पोषणसम्बन्धी रोगबाट हुने गरेको तथ्यांकले देखाएको छ ।

रोगव्याधिको भारका प्रमुख ३ कारणमा क्रमशः मुटुरोग ७.६५%, श्वास–प्रश्वाससम्बन्धी दीर्घरोग ५.४५% र श्वास–प्रश्वाससम्बन्धी संक्रमण ५.२५% रहेका छन् । रोग र मृत्युलाई प्रभाव पार्ने प्रमुख जोखिमका तत्त्वहरूमा क्रमशः समयअगावै हुने जन्म, उच्च रक्तचाप, धूमपान र रगतमा उच्च चिनीको मात्रा रहेका छन् । नेपाल बर्डन अफ डिजिज २०१७ का अनुसार नसर्ने रोगहरू (विशेषगरी मुटुरोग र दम) अशक्तता र मृत्युका प्रमुख कारणका रूपमा देखापरेका छन् ।

मातृ तथा नवजात शिशुमा हुने रोगको अवस्थामा सुधार भए पनि थप उपलब्धि हासिल गर्न अझै बाँकी रहेको अध्ययनले देखाएको छ । सुर्तीजन्य पदार्थको प्रयोग, उच्च रक्तचाप, वायु प्रदूषणजस्ता स्वास्थ्यसम्बन्धी जोखिम बढ्दोक्रममा छन् । सन् १९९० देखि २०१७ सम्मको अवधिमा नेपालमा देखापर्ने रोगको भारको अवस्थामा उल्लेख्य परिवर्तन देखिएको छ । रोगव्याधिको भार र तिनको अवस्थामा देखिएको परिवर्तनका आधारमा स्वास्थ्यनीति तथा कार्यक्रमहरूसमेत परिवर्तन तथा परिवर्तित अवस्थालाई सम्बोधन गर्नेकिसिमका नीतिहरू तर्जुमा गरी स्वास्थ्य क्षेत्रको स्रोत परिचालन गर्नु आवश्यक छ ।

  • ताजा समाचार
  • जनप्रिय

हेल्थपोष्ट टुइट्स सबै