शल्यक्रियाबाट जन्मिएका बच्चामा अकल्पनीय स्वास्थ्य समस्या हुन्छ, तैपनि अस्पतालले अनावश्यक चिरिरहेका छन्

नेपालमा पछिल्लो समय शल्यक्रियामार्फत प्रसूति गराउने ट्रेन्ड तीव्र गतिमा बढ्दो छ । विश्व स्वास्थ्य संगठनको मापदण्डअनुसार आमा र बच्चाको स्वास्थ्यअवस्थालाई हेरेर बढीमा १५ प्रतिशतसम्म डेलिभरीमा शल्यक्रियाको आवश्यकता पर्छ । तर, यस हिसाबले हेर्दा नेपालको अवस्था विकराल छ । नेपालमा सरकारी स्वास्थ्यसंस्थामा कुल डेलिभरीको ३५ प्रतिशत र निजीमा ८० प्रतिशतसम्म शल्यक्रियामार्फत हुने गरेको तथ्यांक छ । प्रसूतिमा किन यसरी अस्वाभाविक रूपमा शल्यक्रिया (सिजेरियन सेक्सन) मौलाउँदो छ, शल्यक्रियाबाट प्रसूति हुँदा आमा तथा बच्चामा के–कस्ता जोखिम रहन्छन्, महिलामा यसबारे जनचेतनाको स्तर कुन अवस्थामा छ, यीलगायत विषयमा केन्द्रित भएर यौन तथा प्रजनन स्वास्थ्य एवम् जनस्वास्थ्य विशेषज्ञ डा. लक्ष्मी तामाङसँग हेल्थपोस्टकर्मी पुष्पराज चौलागाईंले गरेको कुराकानीको सम्पादित अंश :

नेपालमा शल्यक्रियामार्फत प्रसूतिको पछिल्लो अवस्था कस्तो पाउनुभएको छ ?
नेपाल सरकारको तथ्यांकलाई हेर्ने हो भने सरकारी अस्पतालमा हुने गरेका प्रसूतिमा १६ देखि ३७ प्रतिशतसम्म शल्यक्रिया हुने गरेको छ । चालू आर्थिक वर्षको चैत मसान्तसम्मको तथ्यांकअनुसार भरतपुर अस्पतालमा ३७ प्रतिशत सि–सेक्सनमार्फत शल्यक्रिया भएको पाइएको छ । निजी अस्पतालमा हेर्ने हो भने यो संख्या ८० प्रतिशतसम्म रहेको पाइएको छ ।

नेपाल जनसांख्यिक तथा स्वास्थ्य सर्वेक्षण २०१६ ले पनि औसतमा ३५ प्रतिशत निजी अस्पतालमा हुने देखाएको छ । नेपाल जनसांख्यिक तथा स्वास्थ्य सर्वेक्षण ५ वर्षको फरकमा हुने गर्छ । पछिल्लो सर्वेक्षणको प्रतिवेदनले सहरिया महिला, पहिलोपटक बच्चा जन्माउने महिला, सम्पन्न घरका शिक्षित महिलाले बढी अप्रेसन गरेर बच्चा पाउने गरेको देखाएको छ ।

पहिलो प्रसूतिका क्रममा अप्रेसन गरिएको छ भने दोस्रोपटक पनि अप्रेसन गर्नुपर्ने सम्भवना बढी हुन्छ । डेनमार्कको एक अनुसन्धानले शल्यक्रियामार्फत जन्मिएका बालकमध्ये करिब ५० प्रतिशतमा पछि गएर दमरोग देखापरेको देखाएको छ ।

महिलामा शल्यक्रियामार्फत प्रसूति गराउँदा पीडा र जोखिम दुवै कम हुन्छ भन्ने धारणा रहँदै आएको छ नि ?
कतिपय महिलाले प्राकृतिक प्रक्रियाबाट बच्चा जन्माउन नचाहने गरेको पाइएको छ । उनीहरूमा दुईवटा बच्चा पाउनका लागि कसले जोखिम लिइरहन्छ भन्ने धारणा छ । तर, यो सोचाइको मुख्य कारण भनेको महिलामा यससम्बन्धी गलत बुझाइ र चेतना अभाव नै हो ।

अस्पतालमा सेवा लिन जाँदा जुनकिसिमको सूचना पाउनुपर्ने हो, त्यो पूर्ण रूपमा नपाएपछि सजिलो उपायका रूपमा अप्रेसन नै रोजिरहेको अवस्था छ । अस्पतालहरूले मानसिक रूपमै महिलालाई अप्रेसन गर्नतर्फ केन्द्रित गराएको पाइन्छ । अप्रेसन गर्दा कति प्रतिशत जोखिम हुन्छ, कति प्रतिशत सामान्य हुन्छ, बच्चा तथा आमामा के–कस्ता जोखिम हुन्छन् जस्ता कुरामा सायदै महिलाको जानकारी पुगेको होला । जनचेतना अभावमै व्यथा नखपी सजिलैसँग अप्रेसनमार्फत प्रसूति हुने बाटो रोज्ने गरेको पाइन्छ ।

शल्यक्रिया गर्दा आमा तथा बच्चामा जोखिम छन् भन्नुहुन्छ, के–कस्ता जोखिम रहन्छन् ?
हाम्रो शरीरमा सानो चोट लाग्दा पनि दीर्घकालसम्म दाग बस्ने गर्छ । अप्रेसन गरेर प्रसूति गराउँदा आमालाई भन्दा पनि बच्चालाई दीर्घकालीन रूपमा जोखिम रहन्छ । आमालाई पहिलोपटक अप्रेसन गरेर प्रसूति भएको हो भने दोस्रोपटक गर्भवती हुँदा सालनाल चिरिएको ठाउँमा टाँसिन सक्ने समस्या आउने गर्छ । त्यसैगरी, ३ वर्षभन्दाअघि नै गर्भवती भएमा पाठेघर फुट्न सक्ने सम्भावना रहन्छ । किनभने, जुन टाँका लगाएको ठाउँ हुन्छ, त्यसको घाउ पूर्ण रूपमा निको भए पनि त्यसको तन्किन सक्ने क्षमता न्यून हुन्छ ।

पहिलो प्रसूतिका क्रममा अप्रेसन गरिएको छ भने दोस्रोपटक पनि अप्रेसन गर्नुपर्ने सम्भवना बढी हुन्छ । डेनमार्कको एक अनुसन्धानले शल्यक्रियामार्फत जन्मिएका बालकमध्ये करिब ५० प्रतिशतमा पछि गएर दमरोग देखापरेको देखाएको छ । १७ हजार ५ सय जना स्वाभाविक रूपमा योनिमार्गबाट जन्मिएका र त्यति नै संख्यामा अप्रेसनमार्फत जन्मिएका गरी १८ वर्ष पूरा भइसकेका ३५ हजार व्यक्तिमा उक्त अनुसन्धान गरिएको थियो । स्वाभाविक रूपमा जन्मिएका र अप्रेसनमार्फत जन्माइएको बराबर संख्याका ती व्यक्तिहरूबीच गरिएको तुलनात्मक अध्ययनमा अप्रेसनमार्फत जन्मिएकामध्ये आधाजसोमा चढ्दो उमेरमै दमरोग देखिएको हो ।

महिलाले सात–आठ घण्टासम्म व्यथा किन खप्ने, अप्रेसन गरे त झन्झट नै हुँदैन भन्ने किसिमले क्षणिक फाइदा हेरेको पाइन्छ । दीर्घकालीन रूपमा अप्रेसनको आफू र बच्चामा कस्तो प्रभाव पर्छ भन्नेतर्फ उनीहरूको सोच र बुझाइ पुगेको हुँदैन ।

यौनिमार्गबाट प्राकृतिक रूपमा बच्चा जन्माउँदा के–कस्ता फाइदा हुन्छन् ?
प्राकृतिक रूपमा यौनिमार्गबाट जन्मिएका बच्चामा प्राकृतिक रूपमा समस्यासित जुध्ने क्षमता बढी हुन्छ । आमाको योनिद्वार सानो हुन्छ । बच्चा जन्मिँदा ३, साढे ३ केजीको जन्मिन्छ । सानो प्वालबाट ३ केजीको बच्चा निस्कनेक्रममा टाउको (खप्पर)मा रहेका धेरै प्वालहरू खप्टिएर जन्मिने भएका कारण प्राकृतिक रूपमा समस्यासँग जुझ्ने क्षमता वृद्धि हुन्छ ।

पाठेघरमा बच्चा पानी (एमुनियुटी फ्ल्युट)मा बसेको हुन्छ । पानीमा बस्दा बच्चाले मुख तथा आँखा चलाइरहेको हुन्छ । सालनालमार्फत श्वास फेर्ने भएका कारण पानी खाए पनि सर्किने हुँदैन, किनभने बच्चाको फोक्सोले काम नै गरेको हुँदैन । सानो यौनिमार्गबाट बच्चा जन्मिनेक्रममा करङहरू एकअर्कामा खप्टिन्छन् । खप्टिनेक्रममा बच्चाको फोक्सो पनि च्यापिन्छ । बच्चा च्यापिएपछि मुखबाट थोरै पानी निस्कन्छ । आमाको यौनिमार्गबाट बच्चा निस्किएपछि उसले मुखबाट हावा लिन सक्छ र फोक्सो पानीविहीन हुन्छ । त्यसैले यौनिमार्गबाट निस्केका बच्चालाई दम हुने सम्भावना धेरै कम हुन्छ ।

पहिलोपटक बच्चा जन्माउँदा साधारणतया महिलालाई १० घण्टा देखि १२ घण्टासम्म व्यथा लाग्छ । दोस्रोपटक ५ वर्षभित्रमा बच्चा जन्माउनेलाई ६ देखि ८ घण्टा व्यथा लाग्छ । व्यथा लाग्नेक्रममा बच्चा पाठेघरबाट तल सर्दै गरेको हुन्छ । योनिमार्गमा बच्चा तीन–चार घण्टासम्म रहनेक्रममा यौनिमार्गमा भएको नर्मल भेजाइनल फ्लोराहरू बच्चाको मुख, आँखा, नाक, कानबाट पस्ने भएका कारण उसले प्रतिरक्षात्मक क्षमता प्राप्त गर्ने अध्ययनले देखाएको छ ।
महिलाले सात–आठ घण्टासम्म व्यथा किन खप्ने, अप्रेसन गरे त झन्झट नै हुँदैन भन्ने किसिमले क्षणिक फाइदा हेरेको पाइन्छ । दीर्घकालीन रूपमा अप्रेसनको आफू र बच्चामा कस्तो प्रभाव पर्छ भन्नेतर्फ उनीहरूको सोच र बुझाइ पुगेको हुँदैन ।

धेरै अस्पतालले मापदण्डविपरीत प्रक्रिया अपनाएर शल्यक्रियामार्फत प्रसूति गराइरहेको सुनिन्छ, यस्तो प्रवृत्ति बढ्नुको कारण के हो ?
प्रसूतिमा शल्यक्रिया सुरक्षित होइन, शल्यक्रिया गर्दा सबै रक्तनली खुलेका हुन्छन् । रक्तनली खुल्नेवेलामा पाठेघर चिरिएको हुन्छ । चिर्नेक्रममा रगतका नली पनि चिरिने, काटिने हुन्छन् । पाठेघरमा भएको पानी (एमुनियुटी फ्ल्युट) रक्तनलीमा पसेर मुत्यु भएका घेरै घटना छन् । तर, हाम्रो जस्तो देशमा यस्ता घटना बाहिर निस्कने गरेका छैनन् ।

प्रसूतिका लागि अप्रेसन गर्दागर्दै महिलाको के कारणले मुत्यु भयो भन्ने कुराको खोजतलाजसम्म पनि हामीकहाँ हुँदैन । विकसित मुलुकमा महिलाको अधिकार, त्यसमाथि पनि बच्चा पाउने महिलाका हकमा विशेष अधिकार सुनिश्चित गरिएका कारण यसकिसिमका घटनामा खोजतलास हुने गर्छन् । हाम्रो देशमा त जतिसक्यो यस्ता घटनालाई ढाकछोप गरेर राख्ने तथा स्थास्थ्यकर्मीलाई बचाउनेतर्फ पूरै संयन्त्र लाग्छ । सरकारले आमा सुरक्षा कार्यक्रम दिइरहेको छ ।

पाटन, टिचिङजस्ता अस्पतालले यो सेवा लिनुपर्ने हो, तर, उनीहरूले लिएका छैनन् । किनभने, म्याटर्निटी वार्डलाई आयको मुख्य स्रोतका रूपमा लिने गरेका छन् । पाटन अस्पतालमा करिब ४५ प्रतिशत महिलाले अप्रेसन गरी बच्चा जन्माउने गरेको पाइन्छ । त्रिभुवन विश्वविद्यालय टिचिङ अस्पतालमा पनि करिब ४५ प्रतिशत गर्भवती महिलाले शल्यक्रिया गरी बच्चा जन्माउने गरेको पाइएको छ । नेपाल सरकारले महिलाको अकालमा मुत्यु नहोस्, स्वास्थ्यसंस्थामा आएर सुत्केरी गराऊन् भनेर कार्यक्रम लागू गरेको हो । सरकारकै बजेट पाउने संस्थाहरूले यो सेवा लागू नगर्नु अनौठो विषय हो ।

नक्कली व्यथा लागाइसकेपछि पाठेघर चाँडो–चाँडो खुम्चिने गर्छ, बच्चाले अक्सिजन पाउँदैन । त्यसमाथि पनि आमा उत्तानो परेर सुतेकी हुन्छिन् । उत्तानो परेर सुत्दा मेरुदण्ड र बच्चाको बीचको भागमा जुन रगतको नली हुन्छ, त्यो थिचिइसकेपछि आमाको रक्तनलीबाट बच्चाले श्वास फेर्न पाउँदैन र बच्चा छटपटिन्छ ।

कस्तो अवस्थामा शल्यक्रिया अत्यावश्यक हुन्छ ?
विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार आमाको कारणले गर्दा ५ प्रतिशतसम्म अप्रेसन गर्नुपर्ने हुन्छ । किनभने, कुनै–कुनै आमाको नितम्ब नै साँघुरो हुन्छ, जसका कारण बच्चा तल नआउन सक्छ । कतिपय आमालाई रक्तचाप उच्च हुन्छ । यीलगायत अन्य विभिन्न समस्या भएका कारणले गर्दा ५ प्रतिशत महिलालाई शल्यक्रिया गर्नुपर्छ भनिएको हो ।

त्यसैगरी, बच्चाको कारणले पनि ५ प्रतिशत प्रसूतिमा शल्यक्रिया गर्नुपर्ने अध्ययनले देखाएको छ । किनभने, कुनै बच्चा आमाको पेटभित्र छड्के वा तेस्रो बसेको हुन्छ । कहिलेकाहीँ बच्चा अगाडि निस्कनुपर्नेमा नाल तथा साल अगाडि निस्कने हुँदा बच्चालाई बचाउनका लागि शल्यक्रिया गर्नुपर्ने हुन्छ । त्यसैले समग्रमा बढीमा १५ प्रतिशतसम्म शल्यक्रिया गर्न सकिन्छ भनेर विश्व स्वास्थ्य संगठनले जनाएको छ ।

महिलालाई अस्पतालहरूले अनावश्यक रूपमा शल्यक्रिया गर्न प्रेरित गराउने गरेको पनि आरोप छ नि ?
अस्पतालहरूले शल्यक्रिया मुख्य रूपमा बच्चाले दिसा खाएकाले शल्यक्रिया गर्नुपर्छ भनेर कारण देखाइरहेका हुन्छन् । व्यथा लगाउन योनिमार्गमा वेलै नभई सुई लगाइदिने गर्छन् । नक्कली व्यथा लागाइसकेपछि पाठेघर चाँडो–चाँडो खुम्चिने गर्छ, बच्चाले अक्सिजन पाउँदैन । त्यसमाथि पनि आमा उत्तानो परेर सुतेकी हुन्छिन् । उत्तानो परेर सुत्दा मेरुदण्ड र बच्चाको बीचको भागमा जुन रगतको नली हुन्छ, त्यो थिचिइसकेपछि आमाको रक्तनलीबाट बच्चाले श्वास फेर्न पाउँदैन र बच्चा छटपटिन्छ । त्यसपछि बच्चाले पाठेघरभित्रको पानीको थैलोमा दिसा गर्छ । अनावश्यक रूपमा अक्सिन्टोसिन दिने गरिन्छ । अक्सिन्टोसिन हाम्रो शरीरमा पनि निष्कासन हुन्छ, तर त्यसका लागि क्वाइट वातावरण बनाउनुपर्छ । धेरै होहल्ला गर्यो भने प्राकृतिक रूपमा अक्सिन्टोसिन हर्मोन निस्कँदैन । महिलामा मात्र नभएर स्तनधारी सबै प्राणीमा अक्सिन्टोसिन हर्मोन उत्पादन हुने गर्छ ।

महिलाको कमजोर चेतनास्तरका कारण उनीहरू अनावश्यक रूपमा सेवाको नाममा प्रसूति हिंसाको सिकार भइरहेका छन् । यसमा हाम्रो कमजोर कानुनी व्यवस्था र शिथिल संयन्त्रले पनि उत्तिकै भूमिका खेलिरहेको छ । अनावश्यक रूपमा स्लाइनपानी चढाउनु, यौनिमार्गबाट कृत्रिम व्यथा लाग्ने औषधि चलाउनुजस्ता विषयलाई विश्व स्वास्थ्य संगठनले पनि प्रसूति हिंसा भनेको छ । विश्वका कतिपय देशले प्रसूति हिंसासम्बन्धी ऐन नै पारित गरेका छन् ।

  • ताजा समाचार
  • जनप्रिय

हेल्थपोष्ट टुइट्स सबै

डडेल्धुरा अस्पताल : अनुसन्धान गर्ने र राहत भर्ने सहमितपछि साम्य भयो विवाद

डडेल्धुरा अस्पतालमा भएको सुत्केरीको मृत्युको घटनापछि उत्पन्न विवाद स्वास्थ्यमन्त्रालयलबाट खटाएको विशेषज्ञ टोलीले छानविन गर्ने सहमतिपछि साम्य भएको छ । शनिबार विभिन्न सरोकारवाला पक्षको पहलमा जिल्ला प्रशासन कार्यालय र मृतका आफन्तबीच सहमति पछि डडेल्धुरा सदरमुकामा चर्चिएको आन्दोलन मत्थर भएको हो ।

जेठ १६ गते शल्यक्रियाबाट सुत्केरी गराइएकी अमरगढी नगरपालिका–६ छचोडाकी २६ वर्षीया गीता ताम्राकारको शुक्रबार दिउँसो डडेल्धुरा अस्पतालमा मृत्यु भएको थियो । घटनापछि अस्पयतालको लापरवाहीले मृत्यु भएको भन्दै अस्पताल, जिल्ला प्रशासन कार्यालय र सडकमा मृतकका आफन्तले प्रदर्शन गरेका थिए ।

जिल्ला प्रशासन कार्यलयकाअनुसार घटनाको सत्यतथ्य पत्ता लगाउन छानबिनका लागि विशेषज्ञ टोली पठाइदिन स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालय र सुदूरपश्चिम प्रदेश सामाजिक विकास मन्त्रालयलाई अनुरोध गर्ने सहमति भएको छ । यसैगरी मृतक महिलाको शव पोष्टमार्टम जिल्लाबाहिरका चिकित्सकबाट गराउने र मृतकका आफन्तलाई नियमनुसार राहत उपलब्ध गराउने सहमति भएको छ ।

डडेल्धुराका प्रमुख जिल्ला अधिकारी राजुप्रसाद पौडेलका अनुसार सहमतिका वातावरण बनाउन जिल्ला प्रशासन कार्यालयले गृह मन्त्रालय, शान्ति सुरक्षा तथा अपराध नियन्त्रण शाखा, मुख्यमन्त्री तथा मन्त्रिपरिषद्को कार्यालय सुदूरपश्चिम प्रदेश, आन्तरिक मामिला तथा कानुन मन्त्रालय र प्रदेश सामाजिक विकास मन्त्रालय सुदूरपश्चिमलाई बोधार्थगरी पत्र पठाएपछि रोकिएको हो ।

३१ गते बिहान साढे ८ बजे अस्पताल पुगेकी थिइन् । सोही दिनपनि सुरुमा चिकित्सकहरुले जाँच गरेर पनि पाठेघरमा पुरानो जमेको रगत बगेको हो, ताजा रगत बगेको छैन् भनेका थिए । सोही दिन दिउँसो झन् अवस्था बिग्रिएपछि हेलिकोप्टरबाट काठमाडौं लैजान सल्लाह दिएका थिए । साँझ साढे पाँच बजे गीताको मृत्यु भएको थियो ।

१४ दिनसम्म रक्तश्राब नरोकिएपछि शुक्रबार अस्पताल लगिएको थियो, तर चिकित्सकले ढिला भइससकेको भन्दै काठमाडौं रिफर गरेका थिए । उनलाई डढेल्धुरा अस्पतालमा ८ पिन्ड रगतसमेत दिइएको अस्पतालले जनाएको छ । स्वास्थ्य अवस्था बिग्रिएपछि हेलिकप्टरबाट सुविधासम्पन्न ठाउँमा लानसमेत प्रयास गरेको तर संभव हुँदासम्म ज्यान जोगाउँन नसकेको अस्पतालले जनाएको छ ।
घटनापछि चिकित्सकले लापरबाही गर्दा सुत्केरीले मृत्यु भएको भन्दै उचित क्षतिपूर्ति, दोषी चिकित्सकलाई कारबाही र शिशुको जीवनरक्षाको माग गर्दै आफन्त प्रदर्शनमा उत्रिएका थिए ।

बिरामीको अवस्था गम्भीर हुँदासम्म परिवारका सदस्यलाई जानकारी नदिएको र चिकित्सकहरुले रेफर गर्न नमान्नु कारण अपरेशनमा नै त्रुटिपूर्ण रहेको आफन्तको आरोप थिए ।

३१ गते बिहान साढे ८ बजे अस्पताल पुगेकी थिइन् । सोही दिनपनि सुरुमा चिकित्सकहरुले जाँच गरेर पनि पाठेघरमा पुरानो जमेको रगत बगेको हो, ताजा रगत बगेको छैन् भनेका थिए । सोही दिन दिउँसो झन् अवस्था बिग्रिएपछि हेलिकोप्टरबाट काठमाडौं लैजान सल्लाह दिएका थिए । साँझ साढे पाँच बजे गीताको मृत्यु भएको थियो ।

  • ताजा समाचार
  • जनप्रिय

हेल्थपोष्ट टुइट्स सबै

८१ प्रतिशतसम्म सुत्केरी शल्यक्रियाबाट, निजीमा अवस्था विकराल, बच्चा र आमामा दीर्घकालीन स्वास्थ्य जोखिम

नेपालमा पछिल्लो समय प्रसूतिमा शल्यक्रियाको प्रयोग अस्वाभाविक रूपमा बढ्दै गएको अस्पतालका तथ्यांकले देखाइरहेका छन् । विशेषगरी, सहरी क्षेत्रका अधिकांश महिलाले शल्यक्रियामार्फत प्रसूति गराउने गरेको पाइएको छ । सहरी क्षेत्रमा अवस्थित ठूला अस्पतालले गराएको कुल प्रसूतिमा ८१ प्रतिशतसम्म शल्यक्रिया (सिजरियन सेक्सन)को प्रयोग भएको ‘जर्नल अफ गाइनोलोजी एन्ड उमन हेल्थ’को मा प्रकाशित एउटा अनुसन्धानमुलक लेखले देखाएको छ ।

विश्व स्वास्थ्य संगठनले प्रसूतिमा १५ प्रतिशतसम्म शल्यक्रियालाई सामान्य मानेको छ । तर, कुनै अस्पतालले डेलिभरीमा ८० प्रतिशतभन्दा बढी शल्यक्रिया गराउनु भनेको विकरालकै अवस्था हो ।अनुसन्धानकर्ता डा. लक्ष्मी तामाङले शल्यक्रियामार्फत बच्चा जन्माउने प्रवृत्ति अस्वाभाविक रूपमा बढ्दै गएको बताइन् ।

ओममा ८१% डेलिभरीमा सि–सेक्सन, प्रमुख निजीमा ६०% माथि, सरकारीमा ५०% मुनि
जर्नल अफ गाइनोलोजी एन्ड उमन हेल्थका अनुसार चाबहिलस्थित निजीस्तरको ओम अस्पतालले ८१ प्रतिशत डेलिभरी शल्यक्रियामार्फत गराएको देखिन्छ । त्यसैगरी, उपत्यकाकै काठमाडौं मेडिकल कलेज शिक्षण अस्पतालमा ७९ प्रतिशत, नेपाल पुलिस अस्पतालमा ६४ प्रतिशत, काठमाडौं मोडेल अस्पतालमा ६० प्रतिशत, पाटन अस्पतालमा ४७ प्रतिशत, त्रिवि शिक्षण अस्पतालमा ३९ प्रतिशत, काठमाडौं मेडिकल कलेजमा ४६ प्रतिशत डेलिभरी शल्यक्रियामार्फत हुने गरेका छन् ।

त्यसैगरी, धरानस्थित बिपी कोइराला स्वास्थ्यविज्ञान प्रतिष्ठानमा ३० प्रतिशत र थापाथलीस्थित परोपकार प्रसूतिगृहमा १७ प्रतिशत डोलिभरीमा शल्यक्रियाको प्रयोग हुने गरेको तथ्यांक छ ।
चिकित्सकहरुका अनुसार नीजि क्षेत्रका अस्पतालहरुले आम्दानी बढाउँन सामान्य सुत्केरी हुनसक्ने अवस्थामा पनि शल्यक्रिया गराउने गरेका घटना बढी छ ।
शल्यक्रियाबाट गराउँदा शल्यक्रिया खर्चसँगै अस्पताल बसाई वा अनुदान पाउने अस्पतालहरुले बढी अनुदानका लागि पनि शल्यक्रियाबाट प्रसुतिको गर्ने गरेका छन् ।

शल्यक्रिया गर्दा अप्राकृतिक रूपमा औषधिको प्रयोगले व्यथा लगाइन्छ, जसले गर्दा महिलाको पाठेघरको मुख सानो हुन्छ र बच्चालाई श्वास–प्रश्वासमा समस्या हुने गर्छ । शल्यक्रिया गर्दा आमा र बच्चाको स्वास्थ्यमा प्रत्यक्ष रूपमा असर पर्ने स्त्री तथा प्रसूतिरोग विशेषज्ञहरूको भनाइ छ ।

शल्यक्रियामार्फत जन्मेका बच्चा र आमाको समेत स्वास्थ्यमा दीर्घकालीन जोखिम
विशेषज्ञ चिकित्सकका अनुसार स्वाभाविक प्रसूतिको तुलनामा शल्यक्रियामार्फत जन्मेका बच्चामा दीर्घकालीन स्वास्थ्य जोखिम रहन्छ । डेलिभरीमा शल्यक्रिया (सि–सेक्सन) प्रविधिको प्रयोगले बच्चा र आमाको स्वास्थ्यमा गम्भीर दीर्घकालीन असर पुर्याउन सक्ने चिकित्सकको भनाइ छ ।
‘योनिमार्गबाट स्वाभाविक रूपमा जन्मिएका बच्चा र अप्रेसन गरेर जन्मिएका बच्चामा धेरै अन्तर हुन्छ,’ डा. तामाङ भन्छिन्, ‘अप्रेसन गरेर जन्मिएको बच्चामा दमरोग, डाइबिटिजजस्ता नसर्ने रोग देखिने संभावना बढी हुन्छ ।’

डा. तामाङका अनुसार शल्यक्रियामा प्रयोग गरिने औषधिले बच्चालाई श्वास–प्रश्वासमा समस्या हुने गर्छ । शल्यक्रिया गर्दा आमा र बच्चाको स्वास्थ्यमा प्रत्यक्ष रूपमा असर पर्ने स्त्री तथा प्रसूतिरोग विशेषज्ञहरूको भनाइ छ ।

किन बढ्दै छ अप्राकृतिक डेलिभरी ?
पछिल्लो समय कतिपय अप्राकृतिक गर्भाधानका कारण पनि सि–सेक्सन बढेको त्रिवि शिक्षण अस्पतालकी स्त्री तथा प्रसूतिरोग विशेषज्ञ डा. गीता गुरुङ बताउँछिन् । उनका अनुसार गर्भावस्थामा व्यायाम, आराम र पोषणको सन्तुलन नमिल्नाले पनि प्रसूतिको समयमा समस्या आउँछ, जसले सि–सेक्सन निम्त्याइरहेको छ । ‘गर्नैपर्ने अवस्थामा त प्रविधिको प्रयोग गर्नु नै पर्यो, तर निजी अस्पतालहरूमा सिजरियन सेक्सन बढी नै हुने गरेका छन्,’ डा. गुरुङ भन्छिन् ।

पछिल्लो समय अस्वाभाविक रूपमा बढिरहेको डेलिभरीको अप्राकृतिक प्रक्रिया आमा र बच्चा दुवैका लागि हितकर नभएको डा. गुरुङ बताउँछिन् । ‘विश्व स्वास्थ्य संगठन (डब्लुएचओ)का अनुसार अस्पतालमा हुने डेलिभरीमा १५ प्रतिशतसम्म सिजर हुनु नराम्रो मानिँदैन । यसबाट बिरामीको हित हुन्छ भन्ने मान्यता डब्लुएचओको छ,’ डा.गुरुङ भन्छिन्, ‘तर, हालका दिनमा सि–सेक्सन अत्यधिक बढिरहेको छ, जुन न महिलाका लागि हितकर छ, न बच्चाका लागि नै ।’

हालका दिनहरूमा सरकारी अस्पतालहरूमा पनि सिजर गर्ने प्रविधि बढ्दै गएको छ । त्रिवि शिक्षण अस्पतालमा हुने गरेको डेलिभरीमध्ये झन्डै आधामा सिजर हुने गरेको छ । त्रिवि अस्पतालमा देशैभरबाट अत्यधिक जोखिमका केसहरू आउने भएकाले नै यसको दर बढेको डा. गुरुङको अनुभव छ । ‘हाम्रो अस्पतालमा एउटा यस्तो समूह डेलिभरीका लागि आउने गर्छ, जसका लागि सिजर अनिवार्य हुन्छ,’ डा. गुरुङको भनाइ छ ।

कतिपय निजी अस्पतालले भने आर्थिक लाभ र कत्ति पनि जोखिम नमोल्नकै लागि डेलिभरीमा सि–सेक्सन नै अपनाउने गरेको आरोपसमेत लाग्ने गरेको छ । कतिपय अवस्थामा भने महिला स्वयम्ले प्रसव वेदनाबाट मुक्तिका लागि आफैँले सि–सेक्सन माग्ने गरेको चिकित्सकहरूको भनाइ छ । चिकित्सकका अनुसार त्यस्ता महिलाले क्षणिक वेदनालाई सहन नसक्दा आफू र बच्चाको समेत स्वास्थ्यमा दीर्घकालीन जोखिम निम्त्याइरहेका छन् ।

कतिपय निजी अस्पतालले भने आर्थिक लाभ र कत्ति पनि जोखिम नमोल्नकै लागि डेलिभरीमा सि–सेक्सन नै अपनाउने गरेको आरोपसमेत लाग्ने गरेको छ । कतिपय अवस्थामा भने महिला स्वयम्ले प्रसव वेदनाबाट मुक्तिका लागि आफैँले सि–सेक्सन माग्ने गरेको चिकित्सकहरूको भनाइ छ ।

कस्तो अवस्थामा सि–सेक्सन अनिवार्य हुन्छ ?
डा. गुरुङका अनुसार सामान्यतया बच्चा आवश्यकताभन्दा ठूलो भएमा तथा बच्चा आउने बाटो सानो भएमा, एकदमै उच्च रक्तचाप भएका गर्भवती जसलाई सुत्केरी व्यथा लगाएर डेलिभरी गराउन पर्याप्त समय हुँदैन, बच्चाले पेटभित्रै दिसा गर्यो तथा बच्चाको मुटुको धड्कन तलमाथि भएको अवस्था, लामो समयसम्म महिलालाई सुत्केरी व्यथा लागेको अवस्था, सामान्यतया पाठेघरको माथि बस्ने साल तल बसेको अवस्थामा डेलिभरीका लागि शल्यक्रियाविधि अपनाउनुपर्ने हुन्छ ।
‘आवश्यकताअनुसार सिजर गरिएमा आमा तथा बच्चा दुवैले त्यसबाट फाइदा पाउन सक्छन्,’ डा. गुरुङ भन्छिन्, ‘तर, नगण्य जनसंख्याले भने फेसनका लागि पनि सिजर गराउने गरेको कुरालाई नकार्न सकिँदैन ।’

दुब्ला–पातला महिलामा भन्दा मोटा महिलामा सिजरको दर धेरै हुने गरेको डा. गुरुङको भनाइ छ । तर, मोटो हुँदैमा सिजरमै जानुपर्छ भन्ने चाहिँ नभएको उनी बताउँछिन् । ‘मेरै उपचार अनुभवमा केही समयअघि करिब सय केजी तौल भएकी महिलालाई पनि सामान्य रूपमै डेलिभरी गराइएको थियो,’ डा. गुरुङको अनुभव छ, ‘तर, मोटा मानिसमा सिजरियन सेक्सन दर भने बढी नै हुने गर्छ ।’ मधुमेहका रोगी आमामा पनि प्रसूतिका लागि सि–सेक्सन आवश्यक हुने डा. गुरुङ बताउँछिन् ।

  • ताजा समाचार
  • जनप्रिय

हेल्थपोष्ट टुइट्स सबै

भरतपुर अस्पतालमा दैनिक १५ जनाको शल्यक्रियामार्फत प्रसूति, स्वास्थ्यकर्मी नै रोज्छन् कैँची

भरतपुर महानगरपालिका–२३ जगत्पुरकी सिर्जना तिमिल्सिना गर्भवती भएसँगै प्रत्येक महिना स्वास्थ्यपरीक्षण गर्ने गर्थिन् । चिकित्सकको सल्लाहअनुसार नै तिमिल्सिनाले भरतपुर अस्पतालमा भिडियो एक्स रे पनि गराइन् । गर्भमा रहेको शिशु एक्स रेमा स्वस्थ देखिए । मिति तोकिएको दिन सुत्केरी हुन आएकी तिमिल्सिनालाई शल्यक्रिया गरेर बच्चा जन्माउन चिकित्सकले सल्लाह दिए । ‘प्रत्येक महिना स्वास्थ्यजाँच गराउँदै आएकी थिएँ ।

भरतपुर अस्पतालमा आएर ३, ६ र ९ महिनामा भिडियो एक्स रे पनि गराएँ । त्यतिखेर डाक्टरले सबै ठिक छ भन्नुभयो । १४ फागुनका लागि बच्चा जन्मने दिन तोकिदिनुभयो । चिकित्सकको सल्लाहबमोजिम सुत्केरी हुन भरतपुर अस्पताल आउँदा बच्चा घुमेको छ, अप्रेसन गर्नुपर्छ भन्नुभयो,’ उनले भनिन्, ‘आफ्नो ज्यानै जाने भनेपछि अप्रेसन गरेर अहिले बाबु जन्मिएको छ ।’ शल्यक्रियाको तयारीविनै उनी अस्पताल आएकी थिइन् । तर, रिपोर्ट राम्रै भए पनि एक्कासि शल्यक्रिया गर्नुपर्दा उनी दुःखी छिन् ।

‘गर्भवती भएपछि स्वास्थ्यपरीक्षण गर्न हेल्थपोस्ट गराइराख्थेँ । भरतपुर आएर पनि चारपटकसम्म भिडियो एक्स रे गराएकी थिएँ । राम्रै भन्नुभएको थियो । चिकित्सकले तोकेको सुत्केरी हुने मितिअनुसार आइतबार अस्पताल आउँदा पाठेघरमा पानी कम भएको भन्दै शल्यक्रिया गर्न सुझाब दिनुभयो,’ पौडेलले लामो सुस्केरा हाल्दै भनिन्, ‘बच्चा र मलाई अहिले राम्रै छ ।’

पदमपुरकी सुस्मा पौडेल बच्चा जन्माएर अहिले भरतपुर अस्पतालमा उपचार गराइरहेकी छिन् । उनको पनि चिकित्सकले शल्यक्रिया गरेर बच्चा जन्माइदिएका हुन् ।

पटक–पटक स्वास्थ्यपरीक्षण गर्दा शिशु र आमाको स्वास्थ्य राम्रो देखिए पनि अन्तिम चरणमा चिकित्सकले शल्यक्रिया गर्न सुझाब दिए । ‘गर्भवती भएपछि स्वास्थ्यपरीक्षण गर्न हेल्थपोस्ट गराइराख्थेँ । भरतपुर आएर पनि चारपटकसम्म भिडियो एक्स रे गराएकी थिएँ । राम्रै भन्नुभएको थियो । चिकित्सकले तोकेको सुत्केरी हुने मितिअनुसार आइतबार अस्पताल आउँदा पाठेघरमा पानी कम भएको भन्दै शल्यक्रिया गर्न सुझाब दिनुभयो,’ पौडेलले लामो सुस्केरा हाल्दै भनिन्, ‘बच्चा र मलाई अहिले राम्रै छ ।’

पछिल्ला वर्षहरूमा भरतपुर अस्पतालमा शल्यक्रियाबाट प्रसूति हुनेक्रम बढ्दै गएको छ । भरतपुर अस्पतालमा प्रसूति हुनेमध्ये २७ प्रतिशतको शल्यक्रिया हुने गरेको छ । भरतपुर अस्पतालका तथ्यांक शाखाका प्रमुख नारायणप्रसाद रिजालका अनुसार चालू आर्थिक वर्षको ७ महिनामा मात्र २ हजार १ सय १६ जनाको शल्यक्रियाबाट प्रसूति गराइएको छ ।

चालू आर्थिक वर्षमा भरतपुर अस्पतालमा आएर ७ हजार ८ सय २७ जनाले प्रसूति गराएको जानकारी शाखाप्रमुख रिजालले दिए । त्यसमध्ये ५ हजार ५ सय १५ जनाले स्वाभाविक रूपमा बच्चालाई जन्म दिएका छन् । १ सय ९६ जनाको भने जटिल प्रसूति भएको उनले जानकारी दिए । गत आर्थिक वर्षमा ३ हजार ४ सय ३६ जनाले शल्यक्रियामार्फत बच्चा जन्माएका थिए । यस्तै, आर्थिक वर्ष ०७३/७४ मा ३ हजार २ सय ६३ जनाको शल्यक्रिया गरेर बच्चा निकालिएको अस्पतालको तथ्यांकमा उल्लेख छ । गत आर्थिक वर्षमा १३ हजार ५ सय २५ जनाले भरतपुर अस्पतालमा आएर प्रसूति गराएका थिए ।

विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार ५ देखि १५ प्रतिशतसम्म शल्यक्रियाबाट प्रसूति राम्रो मानिन्छ । तर, भरतपुर अस्पतालमा भने प्रत्येक वर्ष शल्यक्रिया गर्नेक्रम बढिरहेको छ । विशेषगरी स्वास्थ्यकर्मीहरू नै प्रसूति पीडा बेहोर्न तयार नहुने गरेको भरतपुर अस्पतालका सूचना अधिकारी गोपाल पौडेल बताउँछन् । ‘बुझेका मानिसहरू नै शल्यक्रिया गराउन तयार हुन्छन्,’ पौडेलले भने, ‘९९ प्रतिशत स्वास्थ्यकर्मी शल्यक्रियामार्फत बच्चा जन्माउँछन् ।’ भरतपुर अस्पतालमा स्वास्थ्यकर्मीहरू नै प्राकृतिक रूपमा बच्चा जन्माउन तयार नहुने गरेको उनले बताए ।

भरतपुर अस्पताल रेफरल अस्पताल भएकाले पनि यहाँ शल्यक्रिया बढी गर्नुपरेको अस्पतालका निमित्त मेडिकल सुपरिटेन्डेन्ट डा. युवानिधि बसौलाले बताए । ‘हामीकहाँ पश्चिमको दाङदेखि पूर्वको सिरहासम्मका जटिल केसहरू प्रसूति गराउन आउँछन्,’ बसौलाले भने, ‘त्यसकारण पनि शल्यक्रिया बढी भएको देखिन्छ ।’

गर्भवती महिलाको नितम्बको साइज सानो भएको अवस्थामा अप्रेसन गरेर बच्चा जन्माउनुपर्ने हुन्छ । सानो नितम्बका कारण आमा र बच्चा दुवैको जीवन खतरामा रहन सक्छ । यसकारण यस्ता गर्भवतीलाई बच्चा जन्माउन शल्यक्रिया गर्नुपर्ने भरतपुर अस्पतालका प्रसूति विभाग प्रमुख डा. श्रीप्रसाद अधिकारीको भनाइ छ ।

भरतपुर अस्पतालमा दैनिक औसत १५ जनाको शल्यक्रियाबाट प्रसूति गराइने गरेको छ । यस अस्पतालमा प्रसूति वार्डमा २५ शय्या भए पनि दैनिक ४० देखि ५० जनाले यहाँबाट प्रसूतिसेवा लिने गरेका छन् । यहाँ आएकालाई रेफर गरेर पठाइँदैन । त्यसकारण भरतपुर अस्पतालमा भुइँमै राखेर पनि प्रसूति गराउने गरिएको अस्पतालले जानाएको छ । सम्बन्धित परिवारले भनेका आधारमा नभई आवश्यक परेको खण्डमा शल्यक्रिया गर्न लगाइने भरतपुर अस्पतालको भनाइ छ ।

कस्तो अवस्थामा गर्नुपर्छ शल्यक्रिया ?
गर्भवती महिलाको नितम्बको साइज सानो भएको अवस्थामा अप्रेसन गरेर बच्चा जन्माउनुपर्ने हुन्छ । सानो नितम्बका कारण आमा र बच्चा दुवैको जीवन खतरामा रहन सक्छ । यसकारण यस्ता गर्भवतीलाई बच्चा जन्माउन शल्यक्रिया गर्नुपर्ने भरतपुर अस्पतालका प्रसूति विभाग प्रमुख डा. श्रीप्रसाद अधिकारीको भनाइ छ । यस्ता महिलाले सामान्य तरिकाबाट बच्चा जन्माउँदा आमाको जिन (आनुवंशिक गुण) अर्को पिँढीमा सर्ने सम्भावना रहन्छ । तर, शल्यक्रिया गरेर जन्माउँदा यस्तो समस्या नहुने अधिकारीले बताए ।

प्रसूतिको समयमा बच्चाको घाँटीमा नाल बेरिएको अवस्था, बच्चाले पेटभित्रै दिसा गरेको अवस्था, प्रसव पीडा लम्बिँदै गएर बच्चा र आमाको जीवन नै जोखिममा रहेको अवस्थामा आकस्मिक अप्रेसन गर्नुपर्ने हुन्छ ।

गर्भमा जुम्ल्याहा बच्चा रहेको अवस्थामा र जुम्ल्याहा बच्चा जन्मने निश्चित भएको अवस्थामा, बच्चाको टाउको माथि फर्केर रहेको वा पाठेघरमा बच्चा उल्टो परेर बसेको अवस्थामा, तोकिएको समयभन्दा पहिले नै डेलिभरी हुन लागेको अवस्थामा, गर्भनाल थुनिएको अवस्थामा र गर्भवती एचआइभी, हेपाटाइटिस वा अन्य भाइरस संक्रमित भएको खण्डमा आकस्मिक शल्यक्रिबाट बच्चा जन्माउनुपर्ने उनले बताए ।

शल्यक्रिया गर्दाका खतरा
अस्पताल आउने कतिपय गर्भवती तथा उनका आफन्त प्राकृतिक बच्चा जन्माउन सक्ने अवस्थामा पनि शल्यक्रिया गरिदिन जोड दिने गर्छन् भने कतिपयले जटिल अवस्थामा पनि शल्यक्रिया गर्न इन्कार गरिरहेका हुन्छन् । शल्यक्रिया गर्दा विशेषगरी सुत्केरी आमाको रगत धेरै बग्ने, घाउ पाक्ने, शरीरका अन्य अंगमा असर गर्ने, शरीर कमजोर हुने र खर्च बढी हुने प्रसूति विभाग प्रमुख डा. अधिकारीले बताए । नर्मल डेलिभरी गर्दा दुखाइ सहन नसक्ने र परिवारले दबाब दिने गर्दा शल्यक्रिया गर्नुपर्ने बाध्यता रहेको उनले बताए ।

  • ताजा समाचार
  • जनप्रिय

हेल्थपोष्ट टुइट्स सबै