करिअर बनाउने उमेर समूहका युवा पिढीलाई मानसिक रोगले गाँजेको देख्दा असाध्यै पीडा हुन्छ

विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार स्वास्थ्य भनेको रोग तथा दुर्बलताबाट मुक्त हुनु मात्र नभई सम्पूर्ण शारीरिक, मानसिक तथा समाजिक अवस्था तन्दुरुस्त हुनु पनि हो । तसर्थ, कुनै पनि व्यक्ति स्वस्थ छ भन्नका लागि शारीरिक मात्र नभएर मानसिक स्वास्थ्यको पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण भूमिका हुन्छ ।

अहिलेको समयमा मानिस आफ्नो दैनिक क्रियाकलाप र करिअर बनाउने धुनमा यति धेरै व्यस्त छन् कि, उनीहरूलाई आफैँलाई, आफ्नो मनमा आएका सोच–विचारलाई समेत नियाल्ने फुर्सद छैन । जसोतसो मानिसले आफूलाई घिसारिरहेका छन्, आफ्नो दैनिक क्रियाकलाप पूरा गर्नका लागि ।

मानसिक रोगलाई मनको रोग पनि भनिन्छ, जुन दिमागी सन्तुलन ब्रिगेर अथवा मानसिक असन्तुलनका कारण देखापर्न सक्छ । मानसिक रोगको सम्बन्ध मन र मस्तिष्क दुवैतर्फ छ । मानसिक रोगको प्रमुख कारण अहिलेसम्म पत्ता लाग्न सकेको छैन । यो रोगको सिकार जोकोही हुन सक्ने हुँदा हामी पनि त्यसबाट पर छौँ भन्न मिल्दैन । मानसिक रोगका लागि उमेरको कुनै हदबन्दी छैन, भर्खरै जन्मिएको बच्चादेखि लिएर वृद्ध अवस्थासम्मका व्यक्तिलाई यसले असर गर्न सक्छ ।

शारीरिक स्वास्थ्य समस्यालाई जुन रूपमा लिइन्छ, त्यस रूपमा मानसिक स्वास्थ्य समस्यालाई लिएको पाइँदैन । मानिस शारीरिक रोगको उपचारका लागि जति पनि खर्च गर्न तयार हुन्छन्, तर मानसिक रोगको उपचारमा भने खर्च गर्न डराउँछन् । हाम्रो समाजमा प्रसिद्ध भनाइ नै छ– शरीरको रोग सबैले देख्छन्, तर मनको रोग कसैले देख्दैन । मानसिक रोग भन्नेबित्तिकै पागल वा बौलाहा हुनुका रूपमा लिने गलत बुझाइ जनमानसमा व्याप्त छ । जब कि, मानसिक रोगअन्तर्गत चिन्ता लिनेदेखि साइकोसिस हुनेसम्म पर्दछन् ।

मानसिक समस्याको उपचारका लागि पर्याप्त मात्रामा स्रोत–साधन र अस्पताल उपलब्ध छैनन् । कतिपय ठूला मानिएका अस्पतालमा पनि अझै साइक्याट्रिक ओपिडीबाट मात्रै सेवा दिने व्यवस्था छ । अर्थात्, मानसिक रोगीका लागि भर्ना गरेर उपचार गर्न वार्डहरू छैनन् ।

मनोचिकित्सहरू मानसिक रोगको मूल कारणका रूपमा मनोसमाजिक संघर्षलाई मान्ने गर्छन् । मानिसले सामाजिक एवम् नैतिक आचरणविरुद्धको चाहनालाई बलजफ्ती दबाउन खोज्दा मानसिक तनाव र असन्तुलित जीवन संर्घषबीच बाँच्नुपर्ने हुन्छ । मानसिक समस्याको उपचारका लागि पर्याप्त मात्रामा स्रोत–साधन र अस्पताल उपलब्ध छैनन् । कतिपय ठूला मानिएका अस्पतालमा पनि अझै साइक्याट्रिक ओपिडीबाट मात्रै सेवा दिने व्यवस्था छ । अर्थात्, मानसिक रोगीका लागि भर्ना गरेर उपचार गर्न वार्डहरू छैनन् ।

मानसिक स्वास्थ्यको क्षेत्रमा सरकारले आवश्यक मात्रामा बजेट छुट्याएको पनि पाइँदैन भने प्रभावकारी जनचेतनामूलक कार्यक्रमसमेत आउन सकेका छैनन् । यद्यपि, भर्खरै मात्र मानसिक स्वास्थ्य सेवासम्बन्धी नयाँ विधेयक आएको छ । विधेयकले मानसिक रोगका कुनै पनि बिरामी उपचारबाट वञ्चित नहोऊन् भन्ने उद्देश्यले यस्ता बिरामीको उपचार गरेबापत प्रतिव्यक्ति, प्रतिदिनका हिसाबले केही रकम राज्यले सेवाप्रदायक संस्थालाई दिने व्यवस्था गरेको छ । कार्यक्रम राम्रो छ, तर कार्यान्वयन कत्तिको प्रभावकारी हुन्छ त्यो भने हेर्न बाँकी नै छ ।

समाजको हेर्ने दृष्टिकोण, रोगबारे ज्ञान र चेतनाको कमीलगायत विविध कारणले समाजमा अझै पनि धेरै मानसिक रोगी सार्वजनिक हुन सकेका छैनन् । यसले गर्दा मानसिक रोगीको यकिन तथ्यांकसमेत आउन नसक्दा कार्यक्रम ल्याउन र कार्यान्वयनमा समेत समस्या छ । मूलतः मानसिक रोगीलाई हेर्ने समाजको दृष्टिकोणमा खासै परिवर्तन आउन नसक्दा अझै पनि मानिस यसबारे खुलेर कुरा गर्न डराउँछन् । फलस्वरूप आफ्नै टोल–छिमेका वा घरपरिवारमै पनि मानसिक रोगका बिरामी कति छन् भनेर संख्या किटान गर्न नसकिरहेको अवस्था छ । यससँगै अझै पनि कतिपय मानिसलाई मानसिक रोगको उपचार सम्भव छ र कहाँ–कहाँ उपचार उपलब्ध छ भन्नेसम्म पनि थाहा छैन ।

मानसिक रोगका बिरामीलाई पनि अहिले सरकारले परिचयपत्र बनाएर अपांगता भत्ता दिने व्यवस्था गरेसँगै दर्ता हुने बिरामीको संख्यामा केही वृद्धि आएको छ । यसले केही हदसम्म राहत प्रदान गरे पनि पर्याप्त भने छैन ।

मानसिक समस्या भएका व्यक्तिहरूबाट समाजमा दिनानुदिन कति अप्रिय घटना घटिरहेका छन् भन्ने हामीले देख्दै आएका छौँ । त्यस्ता मानिसमा सही निर्णय लिन सक्ने क्षमतामा कमी हुनुका साथै कतिपय अवस्थामा मनमा आएका सोच–विचारलाई नियन्त्रण गर्न नसकेर त्यसैमा बग्दा दुःखद घटना निम्तिन पुग्छन् । यसले समाजमा आपराधिक घटनालाई समेत बढावा दिइरहेका छन् ।

विकसित देशहरूले मानसिक स्वास्थ्यलाई प्राथमिकतामा राखेर विभिन्न कार्यक्रम अगाडि बढाइरहेका छन् । तर, हाम्रो जस्तो दूरदराजका नागरिकका लागि सिटामोल उपलब्ध गराउनसमेत सरकार संघर्षरत रहेको देशमा मानसिक स्वास्थ्य निकै ओझेलमा परेको छ । स्वास्थ्योपचारका लागि अस्पताल आइपुगेका बिरामीलाई हेर्दा २०–३० वर्षको चढ्दो उमेरमै मानसिक समस्याले गाँजेको पाइन्छ । पढेर आफ्नो करिअर बनाउने उमेर समूहका युवा मानसिक रोगले ग्रस्त भएको देख्दा साँच्चै पीडा हुन्छ ।

मानसिक समस्या भएका व्यक्तिहरूबाट समाजमा दिनानुदिन कति अप्रिय घटना घटिरहेका छन् भन्ने हामीले देख्दै आएका छौँ । त्यस्ता मानिसमा सही निर्णय लिन सक्ने क्षमतामा कमी हुनुका साथै कतिपय अवस्थामा मनमा आएका सोच–विचारलाई नियन्त्रण गर्न नसकेर त्यसैमा बग्दा दुःखद घटना निम्तिन पुग्छन् । यसले समाजमा आपराधिक घटनालाई समेत बढावा दिइरहेका छन् ।

बदलिँदो खानपान, अस्वस्थकर तथा भागदौडपूर्ण जीवनशैली र बढ्दो तनावका कारण दिनप्रतिदिन व्यापक बन्दै गएको मानसिक समस्या न्यूनीकरण सरकारको मात्र मुख ताकेर सम्भव छैन । एक जिम्मेवार नागरिकको नाताले हामीले आफ्नो तहबाट पनि मानसिक स्वास्थ्यको क्षेत्रमा सरकारलाई सहयोग गर्नुपर्छ । समयको चक्रसँगै हाम्रो माग पनि परिवर्तन हुनुपर्छ । सरकारले पनि अब मानसिक स्वास्थ्यलाई विशेष प्राथमिकता दिएर उपयोगी कार्यक्रम समुदायस्तरमा ल्याउनु जरुरी छ ।

मानसिक समस्याको उपचार औषधि सेवनमा मात्र सीमित छैन । यो समस्यामा बहुआयामिक उपचार पद्धति अवलम्बन गर्नुपर्ने हुन्छ । यसमा औषधीय उपायसँगसँगै बिरामीलाई आफ्नो जीवनमा आइपर्ने तनावको व्यवस्थापनका उपाय सिकाउने, आफ्नो व्यवहारमा परिवर्तन ल्याउने, घर–परिवार र सिंगो समाजप्रतिको आफ्नो जिम्मेवारीबोध गराउनेलगायत पर्दछन् । आवश्यकताअनुसार व्यायाम, योग तथा ध्यानको विधिसमेत अपनाउनुपर्ने हुन्छ । कुनै व्यक्तिको मानसिक समस्या ऊ आफूसित मात्र नभई अन्य व्यक्ति, परिवार र समाजसितसमेत जोडिएको हुन सक्छ । तसर्थ, मानसिक स्वास्थ्य समस्यालाई कुनै एउटा व्यक्ति वा परिवारको समस्याका रूपमा मात्र नहेरेर सम्पूर्ण समाज र देशकै समस्याका रूपमा हर्नुपर्छ ।

(नर्सिङ अभ्यासमा लामो अनुभव बटुलेकी पौडेल हाल महाराजगन्ज नर्सिङ क्याम्पसमा साइक्याट्रिक नर्सिङ विषयमा स्नातकोत्तर तहको पढाइ गरिरहेकी छिन् ।)

  • ताजा समाचार
  • जनप्रिय

हेल्थपोष्ट टुइट्स सबै

जीवनको महत्त्व बुझाउने त्यो घटना…

वि.सं. ०६४ मा स्टाफ नर्सका रूपमा नर्सिङ पेसामा आबद्ध लक्ष्मी पौडेल हाल वीरको आइसियू १ मा नर्सिङ प्रमुखको जिम्मेवारीमा छिन् । पौडेल ०७१ मा नर्सिङ अधिकृतका रूपमा वीरमा प्रवेश गरेकी हुन् । नर्स भएर काम गर्दाको अनुभव, बिर्सनै नसक्ने घटना तथा वीरको आइसियू वार्डका समस्याबारे उनी आफ्नै शब्दमा यसरी व्यक्त भइन् :

चितवनको श्री हिमालय माध्यमिक विद्यालय चम्पानगरबाट ०६० सालमा एसएलसी दिएँ । एसएलसी दिएपछि म साइन्स पढ्ने हेतुले अर्किड साइन्स कलेज भरतपुरमा भर्ना भएकी थिएँ । तर, पारिवारिक स्थितिका कारण साइन्स विषयको पठाइलाई निरन्तरता दिन नसक्ने भएपछि रुचिको क्षेत्र परिवर्तन गरेँ । सानैदेखि भरतपुर क्यान्सर अस्पतालका नर्सिङ स्टाफले लगाउने गरेको हल्का हरियो रङको सरकारी ड्रेसले मलाई साह्रै आकर्षित गर्थ्यो। तसर्थ, मैले जतिसक्दो छिटो कमाइ हुने माध्यमका रूपमा नर्सिङ पेसा अँगाल्ने निधो गरेँ ।

बिरामीको शरीरमा सुगर लेबल बढिरहेको थियो, जसका कारण मिर्गौला र मस्तिष्कमा समेत असर पुग्ने खतरा थियो । बिरामी यस्तो अवस्थामा पुगेर अस्पताल ल्याउँदा पनि बिरामी र उनका आफन्तलाई बिरामीलाई सुगर छ भन्नेसम्म थाहा रहेनछ ।

जीवनको महत्व बुझाउने त्यो घटना
आइसियूकक्षमा धेरैजसो बिरामी क्रिटिकल अवस्थामै आउने गर्छन् । मेरो मानसपटलमा त्यो घटना आज पनि घुमिरहन्छ । करिब २ वर्षअघिको घटना हो, त्रिशूली घर भएकी अन्दाजी ४० वर्षकी महिला रिँगटा लागेजस्तो हुने, कमजोर हुने भएर घरनजिकैको मेडिकलमा जाँच गराउन पुगेकी रहिछन् । तर, रिपोर्टमा बल्ड सुगरदेखि सबै नर्मल देखिएको रहेछ । केही दिनको अस्पताल बसाइपछि बिरामी घर गएपछि एक्कासि बेहोस भइछिन् । बेहोस भएपछि घरपरिवारले उनलार्य वीर अस्पताल ल्याए । अस्पतालको आइसियूमा ल्याइएपछि थाहा भयो, बिरामीलाई डाइबेटिज केटोएसिडोसिड भएको रहेछ, जुन नराम्रो अवस्था हो । यो रोगमा समयमै उपचार गर्न सकिएन भने बिरामीको मुत्युसमेत हुने खतरा हुन्छ ।

बिरामीको शरीरमा सुगर लेबल बढिरहेको थियो, जसका कारण मिर्गौला र मस्तिष्कमा समेत असर पुग्ने खतरा थियो । बिरामी यस्तो अवस्थामा पुगेर अस्पताल ल्याउँदा पनि बिरामी र उनका आफन्तलाई बिरामीलाई सुगर छ भन्नेसम्म थाहा रहेनछ । बिरामीको उपचारका लागि डाक्टर तथा नर्स रातदिन नभनी काममा लागे । बिरामीको आर्थिक अवस्था एकदमै कमजोर थियो । कमजोर आर्थिक अवस्थाका कारण उनको उपचार निःशुल्क गरिदिन मैले अस्पताल प्रशासनसँग अनुरोध गरेँ ।

११ दिनसम्म भेन्टिलेटरमा राखेर उपचार गरियो, तर बिरामी एसोडोसिसमा गइसकेको अवस्था रहेछ । नर्मलमा ७.३५ देखि ७.४५ हुनुपर्नेमा ६.८ सम्म पुगेको थियो । बिरामीको शरीरमा एसिडको मात्रा धेरै बढिरहेको थियो, जसले गर्दा उनलाई बचाउन सकिएन । त्यतिवेला आइसियूको सम्पूर्ण टिम नै स्तब्ध भएको थियो । बिरामीका ४ जना स–सना बच्चा रहेछन् । बिरामीका श्रीमान् र देवर मुत्युको खबर सुनेर बेहोस नै भए । उनीहरूलाई सम्हाल्न धेरै समय लागेको थियो । यस्ता घटना धेरै घट्छन् । जुनसुकै वेला बिरामीको उपचारमा लागिरहेका हुन्छौँ, तर पनि कतिपय अवस्थामा बिरामीलाई बचाउन नसक्दा मन दुखेर आउँछ ।

वीरको आइसियूमा मैले देखेका समस्या
सरकारी अस्पतालमा जनशक्तिको अभावबारे सबैलाई महसुस नै छ । गाउँ–गाउँका सरकारी अस्पतालमा मात्र नभएर देशकै ठूलो अस्पताल वीरमा समेत त्यही नै समस्या छ । अस्पतलामा दुई किसिमका दरबन्दी छन्, चिकित्साशास्त्र अध्ययन संस्थान (न्याम्स)को समितिअन्तर्गतका दरबन्दी र सरकारकी दरबन्दी । त्यति हुँदाहुँदै पनि काम गर्न धेरै गाह्रो छ । जनशक्ति अभावको प्रभाव आइसियूमा पनि उत्तिकै छ ।

वीरको आइसियू १ मा जनशक्ति एकदमै कम छ, जसका कारण सबै बिरामीलाई चाहेजति र आवश्यकताअनुसार सेवा दिन सकेका छैनौँ । सामान्यतया आइसियूका बिरामीको हकमा एक बिरामीबराबर एक नर्स हुनुपर्ने मापदण्ड छ । अहिलेको समयमा वीरको आइसियू १ मा ६ वटा बेड सञ्चालनमा छन् । तर, रातिको समयमा २ जना नर्सले मात्र पनि ६ जना बिरामीलाई हेर्नुपर्ने अवस्था छ । जनशक्ति अभावसँगसँगै केही उपकरण बिग्रिएका छन् भने लामो समयसम्म कुरेर बस्नुपर्ने अवस्था छ । यसले गर्दा कुनै जाँच गराउनका लागि बिरामी आएको खण्डमा तत्कालै उपचार गर्न सकिने अवस्था छैन, बिरामीलाई ‘सकिँदैन’ भनेर फर्काउनुपर्ने बाध्यता छ । बिरामीलाई रोगको प्रकृतिअनुसार राम्रो उपचारसेवा दिनका लणगि हामीसँग निजी अस्पतालको तुलनामा पर्याप्त सामग्री उपलब्ध छैनन् ।

यो अवस्थामा मैले बिलकुलै नांगो हातले उनको सुत्केरी गराएँ । मनमा उनलाई कुनै रोग छ कि भन्ने शंका लागेको थियो, तर पनि आफ्नो धर्म सम्झिएर, भगवान्लाई साथमा लिएर उनलाई सहयोग गरेको थिएँ । सहयोग गरेअनुरूप नै उनको डेलिभरी सफल भयो ।

अनुभव बटुल्न आउने, अनि काम सिकेपछि बिदेसिने प्रवृत्तिले गुणस्तरीय सेवामा समस्या
पछिल्लो समय नर्सिङ पेसामा बिदेसिने चलन निकै बढेको छ । विदेशमा अध्ययन गरेपछि नेपालमा केही समय अनुभवका लागि आउने, अनुभव बटुलेपछि पुनः बाहिर जाने प्रवृत्ति पनि बढेको छ ।

नर्सिङ विषयको अध्ययन सकेपछि अस्पतालमा केही समय अनुभवका लागि आउने अनुभव भएपछि सिकेका नर्स बाहिर जान्छन् र पुनः नयाँ आउने गर्छन् । यसले गर्दा पनि राम्रो सेवा दिनमा समस्या हुने गरेको छ ।

नांगो हातले डेलिभरी गराएको त्यो क्षण…
०६८ मा म हजुरबुबाको घरमा भेटघाटका लागि गएकी थिएँ । त्यसैक्रममा घरअगाडि एकजना २२–२३ वर्षीया महिला डेलिभरी गर्न नसकेर अत्यन्त पीडामा रहिछिन् । मलाई आमाले सहयोग गरिदिन आग्रह गरेपछि त्यहाँ गएँ । त्यो उनको चौथौपटकको डेलिभरी थियो । यसअघि ३ छोरी भएकाले छोरा जन्माउने आशमा थिइन् उनी ।

उनको साथमा श्रीमान् थिएनन्, केवल ३ स–साना नानीहरू थिए । म सहयोगका लागि तम्सिएँ । निकै कमजोर आर्थिक अवस्थाका कारण उनको घरमा कुनै पनि खाले सहयोगी सामग्री थिएनन् ।

त्यो अवस्थामा मैले बिलकुलै नांगो हातले उनको सुत्केरी गराएँ । मनमा उनलाई कुनै रोग छ कि भन्ने शंका लागेको थियो, तर पनि आफ्नो धर्म सम्झिएर, भगवान्लाई साथमा लिएर उनलाई सहयोग गरेको थिएँ । सहयोग गरेअनुरूप नै उनको डेलिभरी सफल भयो । अन्यन्त राम्री छोरीले जन्म लिएका कारण मैले ती बच्चीको नाम पूर्णिमा राखिदिन आग्रह गरेँ । अहिले पनि त्यो क्षण सम्झँदा आनन्द आउँछ ।

  • ताजा समाचार
  • जनप्रिय

हेल्थपोष्ट टुइट्स सबै