मिर्गौला प्रत्यारोपणमा त्रिवि शिक्षण अस्पतालका ११ वर्ष, ५७२ सफल प्रत्यारोपण

नेपालमा मिर्गौला प्रत्यारोपणको ११ वर्ष पूरा भएको छ । महाराजगन्जस्थित त्रिभुवन विश्वविद्यालय शिक्षण अस्पतालले ११ वर्षअघि आजकै दिन (८ अगस्टमा) मिर्गौलाको पहिलो सफल प्रत्यारोपण गराएको थियो । मिर्गौला प्रत्यारोपणको इतिहासलाई केलाउँदा सन् २००७ मा सोल्टी होटेलमा नट्स अफ सार्कको सम्मेलनमा तत्कालीन स्वास्थ्यमन्त्री गिरिराजमणि पोेखरेलले नेपालमा प्रत्यारोपणको आवश्यकता महसुस गरी अंग प्रत्यारोपण समन्वय समितिको गठन गरेका थिए । समितिले प्रत्यारोपण सम्भव छ वा छैन, कुन अस्पताललाई कसरी लाइसेन्स दिनेलगायत विषयमा अध्ययन गरी सिफरिस गर्ने जिम्मेवारी पाएको थियो ।

स्वदेशमा प्रत्यारोपण सेवा उपलब्ध नहुँदा अन्य देशमा गएर महँगो मूल्यमा प्रत्यारोपण गराएर आउनुपर्ने बाध्यता र त्यसपछि पनि आवश्यक नियमित चेकजाँच र उपचारसमेत स्वदेशमा उपलब्ध नहुँदा बिरामीले पटक–पटक विदेश धाइरहनुपर्ने असहज अवस्था थियो । यही झन्झटिलो उपचारसेवा पनि सम्भ्रान्त परिवारको मात्र पहुँचमा थियो, किनकि, निम्न र मध्यमवर्गीय परिवारका लागि विदेश गएर प्रत्यारोपण गराउनु र त्यसपछिको नियमित व्ययभारको वहन गर्नु कल्पनाबाहिरको कुरा थियो ।

अर्कोतर्फ मुलुकमा मिर्गौला फेलका बिरामीको संख्या बढ्दै थियो । मिर्गौलारोगीको यसकिसिमको उपचारमा पहुँचहीनताको अवस्थालाई मध्यनजर गर्दै त्रिवि शिक्षण अस्पतालका केही चिकित्सकले आफ्नै अस्पतालमा मिर्गौला प्रत्यारोपण सेवा सञ्चालन गर्न सक्रियता देखाए । अस्पतालले प्रत्यारोपण सेवा सुरु गर्ने लक्ष्यका साथ तयारी बढाइरहेकै थियो, समितिले पनि पूर्वाधार, जनशक्तिलगायतको अध्ययन–अनुसन्धान गरी सक्षम पाइएका केही अस्पताललाई प्रत्यारोपण लाइसेन्स दिने प्रक्रिया बढायो ।

यसैबीच, त्रिवि अस्पतालले मिर्गौला प्रत्यारोपण अनुमति प्राप्त गर्यो । लाइन्सेस पाएसँगै अस्पताल मिर्गौला प्रत्यारोपणको तयारीमा जुट्यो । नेपालमै पहिलोपटक ८ अगस्ट २००८ मा त्रिवि अस्पतालमा नेफ्रोलोजिस्ट डा. दिव्यासिंह शाह र युरोलोजिस्ट डा. भोलाराज जोशी र उनको टिमले अस्ट्रेलियाका सर्जन डा. डेभिड फ्रान्सिसको सहयोगमा सफलतापूर्वक मिर्गौला प्रत्यारोपणलाई मूर्तरूप दियो । हेमराज श्रेष्ठ स्वदेशमै मिर्गौला प्रत्यारोपण गराउने पहिलो बिरामी बने । आफ्नी श्रीमतीले मिर्गौला दान गरेर श्रेष्ठलाई पुनर्जीवन दिइन् । प्रत्यारोपणले एक दशक पार गर्दा हाल सरकारी र निजी गरी ८ वटा अस्पतालले मिर्गौला प्रत्यारोपणका लागि अनुमति पाइसकेका छन् । हालसम्म १ हजार ३ सयभन्दा बढी मिर्गौला प्रत्यारोपण भइसकेको सरकारी तथ्यांक छ ।

त्रिविमा ५ सय ७२ प्रत्यारोपण, ५ महिना पालो कुर्नुपर्ने बाध्यता
त्रिवि शिक्षण अस्पतालको मिर्गौला प्रत्यारोपण विभागले हालसम्म ५ सय ७२ वटा प्रत्यारोपण गरिसकेको छ । एउटा विभागका रूपमा एक दशकमा यत्रो संख्यामा प्रत्यारोपण गर्नु आफैँमा महत्वपूर्ण कुरा हो । त्रिविको यो प्रत्यारोपण संख्या मानव अंग प्रत्यारोपणकै लागि स्थापना भएको विशिष्टीकृत अस्पताल मानव अंग प्रत्यारोपण केन्द्रको भन्दा केही मात्र कम हो । यसबाट जनशक्ति र साधन–स्रोतका हिसाबले मिर्गौला प्रत्यारोपणमा नेपाल बिस्तारै आत्मनिर्भरतातर्फ उन्मुख भएको देखिन्छ ।

‘मिर्गौला प्रत्यारोपणलाई अलि सहज, सरकारको सहयोग, ब्रेनडेथ भएकाबाट मिर्गौला लिई प्रत्यारोपण (क्याडामेरिक प्रोग्राम) सुरु गर्न सकेमा डायलाइसिसमा लामो समय बस्नुपर्ने बाध्यताबाट छुटकारा पाउन सहज हुने थियो,’ डा. चालिसे भन्छन्, ‘यसका साथै छुट्टै मिर्गौला रोग केन्द्र स्थापना गर्न सकेमा अझ बढी बिरामीले सेवा पाउने कुरामा विश्वस्त छु ।’

सुरुवाती दिनहरूमा हप्ताको एउटा मात्र प्रत्यारोपण गर्दै आएको त्रिविले प्रत्यारोपण गर्ने बिरामीको चाप बढ्दै गएपछि प्रत्येक साताको बुधबार दुईवटा प्रत्यारोपण गर्न थालेको अस्पतालका मिर्गौला विशेषज्ञ उपप्रा. डा. पवनराज चालिसेले जानकारी दिए । पूर्वाधारको कमीका बाबजुद पनि अस्पतालले मिर्गौला प्रत्यारोपणका लागी हप्तामा एकदिन २ वटा अप्रेशन थिएटरको समय दिएको छ । तर, यसले प्रत्यारोपणको माग थेग्न सकिरहेको छैन । अस्पतालले एकदिनको मात्र समय उपलब्ध गराउन सक्दा प्रत्यारोपणका लागि बिरामीले ४–५ महिनासम्म कुनुपर्ने बाध्यता विद्यमान छ । सबै विभागहरूलाई अप्रेशन गर्ने व्यवस्था मिलाउनु पर्ने भएकोले तत्काल भौतिक पूर्वधार नबढेसम्म हप्तामा २ जनाले मात्र सेवा पाउने छन् ।

धेरै विभाग हुँदा विशेषज्ञका हिसाबले प्रत्यारोपणमा फाइदा, साधन–स्रोतका हिसाबले घाटा
प्रत्यारोपणका लागि युरोलोजिस्ट, नेफ्रोलोजिस्ट, रेडियोलोजि, ल्याब, नसिंङ्ग सेवा लगाएतका अन्य विशेषज्ञ चिकित्सकको आवश्यकता पर्छ । ‘अस्पतालमा सबै विभाग मजबुत भएका कारण उपचारका क्रममा केही समस्या देखिएको खण्डमा त्यसको तत्काल समाधान गर्न सहज हुन्छ,’ डा. चालिसे भन्छन्, ‘तर, धेरै विभागबीच भएका पूर्वाधार र अप्रेसन थिएटरहरू बाँढ्नुपर्दा प्रत्यारोपणलाई मात्र समय दिन सकिराखिएको छैन । यसको विकल्प भनेको त्रिवि शिक्षण अस्पताल हातामा छुट्टै मिर्गौलारोगको सेन्टर स्थापना गर्नु नै हो ।’

मिर्गौला फेल हुने कारणमा पिसाबनलीमा ढुंगा
अस्पतालमा आएका बिरामीका आधारमा मिर्गौला फेल हुने प्रमुख कारण पिसाब बन्द हुने समस्या रहेको चिकित्सकहरूको अनुभव छ । बिरामीका दुवै पिसाबनलीमा ढुंगा आएर बसेको खण्डमा पिसाब रोकिन गई मिर्गौला फेल हुने उच्च सम्भावना हुने चिकित्सकको भनाइ छ । तर, तुरुन्तै अप्रेसन गरेर ढुंगा निकाल्न सकेको खण्डमा भोलिका दिनमा मिर्गौला फेल हुनबाट जोगिन सकिने डा. चालिसे बताउँछन् ।

‘रोग लागेको प्रथम चरणमै उपचार गराएको खण्डमा मिर्गौला बचाउन सकिन्छ,’ डा. चालिसे भन्छन्, ‘मधुमेह भएको खण्डमा सुगरलाई नियन्त्रणमा राख्न सकिएन भने यसको असर आँखा, मिर्गौला र मुटुमा पर्ने गर्छ । मिर्गौलामा असर गरेमा जीवनभर डायलाइसिस गर्नुपर्ने अवस्था आउँछ । पहिले नै नियन्त्रणमा राख्न सकेको खण्डमा मिर्गौला फेल हुनबाट जोगाउन सकिन्छ ।’ मिर्गौला फेल हुनुमा अस्वस्थकर खानपिन, पानी कम खानु, रक्तचाप र मधुमेहमा नियन्त्रण नहुनुजस्ता कारण प्रमुख रूपमा रहेको उनको भनाइ छ ।

मिर्गौला फेल गराउने अर्को रोग ‘गोल्मेरुलो नेप्राइटिस’
चिकित्सा विज्ञानले मिर्गौला उपचारको क्षेत्रमा धेरै ठूलो उपलब्धि हासिल गरिसकेको छ । प्रविधि र चिकित्साज्ञानको विकाससँगै मिर्गौलाको प्रत्यारोपणमा समेत अभूतपूर्व सफलता हासिल भइरहेकै छ । समयमै उपचार गराउने हो भने अधिकतर मिर्गौलारोगमा डायलाइसिस वा प्रत्यारोपणमा पुग्नुपर्ने अवस्थै नआउने र सामान्य उपचारबाटै रोग निको हुने चिकित्सकहरू बताउँछन् ।

सामान्यतया सबैखाले मिर्गौलारोगको उपचारमा सफलता मिलेको छ । तर, मिर्गौलाको यस्तो रोग पनि छ, जुन पत्थरी, मधुमेह, प्रेसर केही नभएको व्यक्तिलाई पनि हुने गर्दछ । ‘गोमेरुन नेफ्रोनाइटिज’ नाम दिइएको मिर्गौलारोग मानव शरीरभित्रैबाट आउने रोग हो, जसको उपचार नगराएमा मिर्गौला फेल हुने सम्भावना हुन्छ ।
‘गोमेरुन नेफ्रोनाइटिज रोग भने शरीरभित्रबाटै आउने रोग हो, जसले जिउमा नै अटो एन्टिबडी बनेर मिर्गौलालाई बिगार्ने काम गर्छ,’ डा. चालिसे भन्छन्, ‘यो बच्चा तथा युवामा देखिने गर्छ, जसको उपचारका लागि चाँडै डाक्टरको सल्लाहमा बस्नुपर्छ र फेल नै भएको अवस्थामा प्रत्यारोपणमा जानुपर्ने हुन्छ ।’

पछिल्लो वर्ष २२ हजार युरोका बिरामीले ओपिडीसेवा लिए, ४०% मा अप्रेसन आवश्यक
पछिल्लो एक वर्षमा त्रिवि शिक्षण अस्पतालमा युरोका २२ हजार बिरामीले ओपिडीसेवा लिएको अस्पतालको तथ्यांकले देखाएको छ । एकदिनमा सयदेखि १ सय ५० को हाराहारीमा बिरामी आउने गरेको चालिसे बताउँछन् । देशकै उपचारको केन्द्र मानिने त्रिवि अस्पतालमा धेरैजसो बिरामी मुलुकभरका अस्पतालबाट रेफर भएर आउने गरेका छन् । त्यसरी रेफर भएर आएका अधिकांश युरोका बिरामीको अवस्था जटिल हुने हुँदा अप्रेसन आवश्यक हुने गरेको डा. चालिसेको अनुभव छ । सयजना बिरामीको ओपिडी चेकजाँचका क्रममा ४० जनालाई अप्रेसन गर्नुपर्ने केस आउने गरेको डा. चालिसेको भनाइ छ ।

प्रत्यारोपणमा ९३ प्रतिशत सफलता (११ वर्षमा)
मिर्गौला प्रत्यारोपणमा शतप्रतिशत सफलता हासिल हुन्छ भन्ने होइन । शिक्षण अस्पतालको ११ वर्षको अवधिलाई हेर्ने हो भने पेसेन्ट सभाइबल दर ९३ प्रतिशत छ । बाँकी ७ प्रतिशत बिरामीको सर्जरी कम्पिकेसन्स (शल्यक्रियामा जटिलता), इन्फेक्सन (संक्रमण), एमआई भएर हर्टयाट्याकलगायत कारणले मुत्यु भएको तथ्यांक छ । त्यसैगरी, ग्राफ सर्भाइबल प्रत्यारोपण गरेको मिर्गौलाले कति वर्षसम्म काम गर्यो त भन्ने विषय महत्त्वपूर्ण हुन्छ । टिचिङको ग्राफ सर्भाइबरको ११ वर्षसम्मको आँकडा हेर्ने हो भने ८८ प्रतिशतभन्दा बढी छ । यस्ता बिरामीको पुनः मिर्गौलामा समस्या देखापर्छ । ‘बिरामी बाँच्छ, तर फेरि मिर्गौला प्रत्यारोपण गर्नुपर्ने हुन्छ या डायलाइसिसमा जानुपर्छ,’ डा. चालिसे बताउँछन् ।

ल्याप्रोस्कोपिक विधिबाट मिर्गौला निकाल्न सुरु

मिर्गौला प्रत्यारोपणमा स्वस्थ मानिसबाट एउटा मिर्गौला निकालेर जोड्नयोग्य बनाएर अर्को मानिसमा जोडिदिने काम गरिन्छ । दाता (डोनर)को जीवित मिर्गौला निकाल्दा दुईवटा विधिको प्रयोग गरिन्छ । यसअघि सामान्यतया चिरफार विधिबाट मिर्गौला निकाल्ने गरिन्थ्यो । तर, हाल आधुनिक प्रविधि ल्याप्रोस्कोपीबाट सानो प्वाल पारेर मिर्गौला निकाल्ने गरेको डा. चालिसे बताउँछन् । यसको फाइदा बिरामीलाई नदुख्ने, शरीरमा ठूलो चिरफारको दाग नदेखिने हुन्छ । नेपालमा पनि ल्याप्रोस्कोपीमार्फत ६–७ जनाको मिर्गौला निकालिएको छ भने टिचिङ अस्पतालमा पनि ल्याप्रोस्कोपिक प्रविधिबाट मिर्गौला प्रत्यारोपण चाँडै सुरु हुने विश्वास डा. चालिसेको छ ।

‘विश्वको ट्रेन्ड हर्ने हो भने रोबटिक प्रविधिबाट मिर्गौला जोड्ने काम भइरहेका छन्, जुन हाम्रो छिमेकी देश भारतमा समेत सञ्चालन भइसकेको छ,’ डा. चलिसे भन्छन्, ‘तर, नेपालमा भने यसस्तरको प्रविधि उपलब्ध नभएको र रोबटिक प्रविधिबाट प्रत्यारोपण गर्दाको जोखिम तथा मूल्य पनि बढी हुने भएकाले यो सेवा दिन सकिने अवस्था छैन ।’

मिर्गौलाका बिरामीको संख्या बढ्दोक्रममा भए पनि नेपालभर क्रसम्याच र एचएलए ट्रेस गराउन समस्या छ । नेपालमा यो सेवा आरोग्य केन्द्रमा मात्र उपलब्ध छ । पहिलेका दिनमा भारतको दिल्लीमा गएर गर्नुपर्ने बाध्यता थियो, जुन केही हदसम्म घटेको छ । तर, बिरामीको चापलाई हेर्दा प्रत्यारोपण गर्ने अस्पतालमा क्रसम्याच र एचएलए ट्रेसको सेवा उपलब्ध हुनुपर्ने देखिन्छ ।

प्रत्यारोपणलाई सजिलो बनाउन ल्याबमा प्रविधिको विकास गर्नुपर्ने देखिन्छ । यो सबै गर्नका लागि एउटा शिक्षण अस्पतालको हाताभित्र मिर्गौला प्रत्यारोपणको छुट्टै केन्द्र आवश्यक भएको डा. चालिसेको भनाइ छ ।

नेपालका मिर्गौला प्रत्यारोपणको अनुमति पाएका अस्पतालमध्ये एक विभागका रूपमा रहेर मिर्गौला प्रत्यारोपणलाई उच्च सफलतापूर्वक निरन्तरता दिँदै आएको शिक्षण अस्पतालले कसरी अझ बढी प्रभावकारी ढंगबाट यस प्रोग्रामलाई अगाडि बढाउँछ भन्ने प्रश्न गहन छ । डा. चालिसे भन्छन्, ‘अस्पतालमा आएका सबै बिरामीलाई डायलाइसिस गराउन सकिरहेको अवस्था छैन । ‘मिर्गौला प्रत्यारोपणलाई अलि सहज, सरकारको सहयोग, ब्रेनडेथ भएकाबाट मिर्गौला लिई प्रत्यारोपण (क्याडामेरिक प्रोग्राम) सुरु गर्न सकेमा डायलाइसिसमा लामो समय बस्नुपर्ने बाध्यताबाट छुटकारा पाउन सहज हुने थियो,’ डा. चालिसे भन्छन्, ‘यसका साथै छुट्टै मिर्गौला रोग केन्द्र स्थापना गर्न सकेमा अझ बढी बिरामीले सेवा पाउने कुरामा विश्वस्त छु ।’

प्रत्यारोपणका लागि अधिकतम ५ लाख ५० हजारबराबरको सरकारी सुविधा, तर प्रत्यारोपणपछिको महँगो औषधिले समस्या
सरकारले मिर्गौलाका बिरामीलाई डायलाइसिसदेखि लिएर प्रत्यारोपण गर्दा लाग्ने उपचारसमेत निःशुल्क उपलब्ध गराउँदै आएको छ । तर, धेरै नेपालीको जीवनस्तर आर्थिक हिसाबले कमजोर भएका कारण प्रत्यारोपण गरेपश्चात् नियमित खानुपर्ने औषिधिले समस्या पार्ने गरेको छ । प्रत्यारोपणपछि बाँचुन्जेल खानुपर्ने औषधि महँगो भएका कारण पनि प्रत्यारोपण गर्न नसक्ने अवस्थामा सिर्जना भइरहेको छ ।

नेपालमै पहिलोपटक ८ अगस्ट २००८ मा त्रिवि अस्पतालमा नेफ्रोलोजिस्ट डा. दिव्यासिंह शाह र युरोलोजिस्ट डा. भोलाराज जोशी र उनको टिमले अस्ट्रेलियाका सर्जन डा. डेभिड फ्रान्सिसको सहयोगमा सफलतापूर्वक मिर्गौला प्रत्यारोपणलाई मूर्तरूप दियो । हेमराज श्रेष्ठ स्वदेशमै मिर्गौला प्रत्यारोपण गराउने पहिलो बिरामी बने । आफ्नी श्रीमतीले मिर्गौला दान गरेर श्रेष्ठलाई पुनर्जीवन दिइन् ।

मिर्गौलारोगीले प्रत्यारोपण गरेको खण्डमा ४ लाख, डायलाइसिस पूर्णतया निःशुल्क, औषधोपचारका लागि १ लाख, प्रत्यारोपण गरेपश्चात् औषधि सेवनका लागि १ लाख, मिर्गौला दिने र लिनेको क्रसजाँचका लागि ५० हजारसम्मको उपचारसेवा सरकारले उपलब्ध गराउने व्यवस्था छ । समग्रमा प्रत्यारोपण गर्ने मिर्गौलारोगीको हकमा अधिकतम ५ लाख ५० हजारसम्मको उपचारखर्च सरकारले बेहोर्दै आएको छ ।

प्रत्यारोपणपछि बिरामीलाई प्रत्येक महिना करिब १५ हजारको औषधि खानुपर्ने हुन्छ । प्रत्यारोपणका बिरामीले एक–दुई दिन मात्र पनि औषधि खान छोडेको खण्डमा रिजेक्सनमा जाने सम्भावना हुने डा. चालिसे बताउँछन् । उनी भन्छन्, ‘सरकारले औषधिमा केही सहुलियत प्रदान गर्ने वा औषधिमा करछुटको व्यवस्था गरेको खण्डमा धेरै मिर्गौलारोगीलाई सहयोग पुग्छ ।’

  • ताजा समाचार
  • जनप्रिय

हेल्थपोष्ट टुइट्स सबै

बारम्बार पिसाब चुहिने तथा पोल्ने कारण के होला ?

म पिसाब चुहिने तथा पोल्ने समस्याले ग्रस्त छु । कहिलेकाहीँ थाहा नपाईकनै पिसाब खुस्किसकेको हुन्छ । वेला–वेलमा पिसाब पोलिरहेको हुन्छ । के कारणले यस्तो भएको होला ?

रूपक
वर्ष २५, सिन्धुपोल्चोक

 

डा. पवनराज चालिसे
मिर्गौलारोग विशेषज्ञ

पिसाब चुहिने कारण जन्मजातै पनि हुन सक्छ । बच्चाहरूमा पिसाबको नली पिसाबथैलोमा जोडिएको हुनुपर्नेमा पिसाब रोक्ने मेकानिजमभन्दा बाहिर जोडिँदा पिसाब चुहिने हुन्छ । बच्चादेखि नै पिसाब चुहिरहेको छ भने यो जन्मजात रोग हो ।

यदि पछि पिसाब चुहिन थालेको हो भने यसको कारण पिसाबथैली कमसल हुनाले यस्तो हुन्छ । ओभर याक्टिभ ब्लाडर अर्थात् पिसाबको थैलो बढी सक्रिय हुँदा यस्तो हुन्छ । पिसाब त रोक्न सकिन्छ, तर ओभर याक्टिभ ब्लाडर हुँदा पिसाब लाग्यो कि चुहिलाल्छ । त्यसैगरी, खोक्दा, हाच्छ्यिूँ गर्दा पेटको पेसर बढेको खण्डमा पनि पिसाब रोक्न नसक्ने समस्या हुन्छ । तनावका वेला पे्रसर बढेपछि पिसाब चुहिन्छ । ढाडमा चोट लागेका बेलमा पनि थैलीले राम्रोसँग पिसाब जम्मा गर्न सक्दैन । पिसाब चुहिरहने समस्या रोग नै हो, जसको रोकथामका लागि डाक्टरसँग उपयुक्त परामर्शको खाँचो हुन्छ । मानिसले थाहै नपाईकन पिसाब चुहिन्छ ।

पिसाबको थैली तथा नलीमा इन्फेक्सन भएका कारणले पनि पिसाब पोल्ने हुन्छ । पिसाबमा आएकाको खराबीका कारण वा पिसाबमा बढी एसिड भएकाले पनि पिसाब पोल्ने समस्या देखिन्छ । कहिलेकाहीँ मूत्ररोगका कारणले पनि पिसाब पोल्न सक्छ । असुरक्षित यौनसम्पर्कपछि पनि पिसाब पोल्न सक्छ ।

जहाँसम्म पिसाब पोल्ने कुरा छ, सामान्यतया पिसाब इन्फेक्सनका कारणले पोल्ने गर्छ । केहिलेकाहीँ पानीको मात्रा ज्यादै कम भयो भने वा डिहाइड्रेसन भयो भने एकदमै डार्क पिसाब हुन्छ, जसलाई कन्सन्ट्रेटेड पिसाब भनिन्छ, यस्तोमा पिसाब पोल्ने गर्छ । जस्तो कि, कडा एक्सरसाइज गर्दा वा धेरै कुद्दा पनि पिसाब यस्तो हुने गर्छ । त्यसैले पानी कम खानाले पनि पिसाब पोल्ने गर्छ ।

पिसाबको थैली तथा नलीमा इन्फेक्सन भएका कारणले पनि पिसाब पोल्ने हुन्छ । पिसाबमा आएकाको खराबीका कारण वा पिसाबमा बढी एसिड भएकाले पनि पिसाब पोल्ने समस्या देखिन्छ । कहिलेकाहीँ मूत्ररोगका कारणले पनि पिसाब पोल्न सक्छ । असुरक्षित यौनसम्पर्कपछि पनि पिसाब पोल्न सक्छ ।

  • ताजा समाचार
  • जनप्रिय

हेल्थपोष्ट टुइट्स सबै

मिर्गौला प्रत्यारोपणमा नेपाल पछाडि छैन

नेपालमा पिसाबसम्बन्धी कस्ता रोग बढी भेटिने गरेका छन् ?
मिर्गौलासम्बन्धी चिकित्सकहरू विशेषगरी दुई प्रकारका हुन्छन्– एउटा नेफ्रोलोजिस्ट, अर्काे युरोलोजिस्ट । उपचार प्रक्रियाका मूत्रनली, पिसाबथैलीलगायत एउटै अंगको भए पनि नेफ्रोलोजीले विशेषगरी मिर्गौला फेललगायत अन्य औषधिबाट उपचार हुने रोग हेर्ने गर्छ भने युरोलोजीले त्यससम्बन्धी शल्यक्रियाका उपचारहरू गर्ने गर्छ । युरोलोजी भनेको मूत्रनली तथा मिर्गौलासम्बन्धी शल्यचिकित्सा विधा हो ।
मिर्गौलारोग, पत्थरीसम्बन्धी क्यान्सरलगायत बिरामीसमेत युरोलोजीले हेर्ने गरेको छ । त्रिवि शिक्षण अस्पतालको युरोलोजी विभागमा दैनिक करिब २ सय बिरामी उपचारका लागि आउने गरेका छन् ।

हामीले अपनाएका सानातिना अस्वस्थकर जीवनशैलीका कारण पनि हामी यस्ता रोगको सिकार हुने गरेका हौँ । नेपालको सन्दर्भमा भन्नुपर्दा मानिसले रोकथामको उपायमा भन्दा पनि उपचारमा बढी महत्व दिएजस्तो मलाई लाग्छ ।

हामीले सामान्य युरोलोजी सेवा नै प्रदान गरिरहेका छौँ । यसका लागि विशिष्टीकृत सेवा भने छैन । नेपालको तराई क्षेत्रमा पत्थरीसम्बन्धी रोगहरू बढी हुने गर्छन् । मौसमका कारणले पनि यस्तो भएको हो । हामीकहाँ आउने धेरै बिरामी मिर्गौला, पिसाबथैलीमा वा पिसाबनलीमा पत्थरी भएका हुन्छन् । त्यसपश्चात् पिसाबको संक्रमण भएर आउने बिरामीको संख्या अत्यधिक छ । पिसाब संक्रमणको समस्या भएका भर्खरै जन्मिएका बच्चादेखि, नवविवाहित तथा बूढाबूढी उपचारका लागि आउने गरेका छन् । तेस्रो भनेको पिसाबसम्बन्धी मिर्गौला, युरेटर, प्रोस्टेटलगायत क्यान्सर भएका बिरामीसमेत हामीकहाँ आउने गरेका छन् । वर्तमान समयमा यिनै तीन रोगका बिरामी यहाँ आउने गरेका छन् ।

उपचारका क्रममा सामान्य चेकजाँच र औषधिले निको हुने अवस्था र सर्जरीमा जानुपर्ने अवस्था कुन–कुन हुन् ?
बिरामीले चिकित्सकलाई भेटेर रोगबारे जानकारी दिनु आवश्यक हुन्छ । सबैभन्दा पहिले संक्रमण हुनुको कारण पत्ता लगाउनु अत्यावश्यक मानिन्छ । होइन भने केही समय औषधि खाएर निको भए पनि फेरि उक्त रोगले दुःख दिन सक्छ, जुन प्रायः बच्चामा हुने गर्छ । त्यसका लागि युरोलोजिस्टको सल्लाहमा काम गर्नुपर्ने हुन्छ ।

नेपालमा युरोलोजीमा देखिएका समस्याहरू के–के छन् ?
नेपालमा युरोलोजीमा देखिएका विभिन्न समस्यामध्ये पिसाबमा हुने संक्रमण एक हो । यसबारे सा–साना कुरामा समेत जनचेतनाको अभाव हुँदा मानिस रोगको सिकार हुने गरेका हुन् ।
हामीले अपनाएका सानातिना अस्वस्थकर जीवनशैलीका कारण पनि हामी यस्ता रोगको सिकार हुने गरेका हौँ । नेपालको सन्दर्भमा भन्नुपर्दा मानिसले रोकथामको उपायमा भन्दा पनि उपचारमा बढी महत्व दिएजस्तो मलाई लाग्छ । नेपालका विभिन्न अस्पतालमा पछिल्लो समय युरोलोजीका बिरामीको संख्या धेरै नै बढेको छ ।

यहाँ आउने बिरामीले पाउने सेवा र विदेशमा गएर उपचार गराउनेले पाउने सेवामा कुनै पनि फरक छैन । आवश्यकताअनुसार सबै बिरामीलाई सेवा दिन नसके पनि प्रविधिको हिसाबमा हामीसँग सबैखाले प्रविधि उपलब्ध छन् ।

नेपालमा सर्जरीका लागि के–कस्ता प्रविधिको विकास भएका छन् ?
सबैभन्दा पहिलो जानुपर्ने कुरा नै यही हो । पछिल्ला १०–१५ वर्षमा नेपालमा सर्जरीको विकास द्रुत गतिमा भएको छ । ल्याब्रस्कोपिक सर्जरी, मिनिमल्ली इनभेजिब सर्जरी, जसमा पिसाबनलीको मुखबाट वा बाटोबाट गएर मिर्गौलाको पत्थरलाई धुलो बनाउने गरिन्छ । त्रिवि शिक्षण अस्पतालमा हामीले धेरै कोसिस गरेर एउटा ‘स्टेट अफ द आर्ट’को विकास गर्नुपर्छ भन्ने अवधारणामा अस्पताल र हाम्रो टिम रहेको छ । चाहे सिंगापुरमा भएका प्रविधि होऊन्, चाहे जर्मनीमा बनेका होऊन्, यस अस्पतालमा पछिल्ला २ वर्षमा सबैखाले प्रविधि उपलब्ध छन् ।
त्यसकारण अहिले पहिलेजस्तो सबै सर्जरी बिरामीलाई चिरेर नै गर्नुपर्छ भन्ने पनि अनिवार्य छैन । पहिले–पहिले म आफैँले पनि, सर्जरी अभ्यासका क्रममा प्रोस्टेटको सर्जरी, मिर्गौलाको पत्थरीको सर्जरीलगायत सबै सर्जरी चिरेर गर्ने गरिन्थ्यो । अहिले भएको प्राविधिक विकासले कतिपय सर्जरीका क्रममा चिर्नुनपर्ने बनाइदिएको छ । अहिले हामीसँग युरोलोजीका लागि सम्पूर्ण प्रविधि उपलब्ध छन् । जस्तै, पेटका लागि टिओआरपी प्रविधि, लेजर प्रविधि छन् ।

बिरामीको अत्यधिक चापका कारण सरकारी अस्पतालमा छिटो उपचार सेवा दिन सकिएको छैन । बिरामीले पाउने उपचार सेवाका हिसाबले सरकारी तथा निजी अस्पतालमा कुनै फरक छैन ।

यहाँ आउने बिरामीले पाउने सेवा र विदेशमा गएर उपचार गराउनेले पाउने सेवामा कुनै पनि फरक छैन । आवश्यकताअनुसार सबै बिरामीलाई सेवा दिन नसके पनि प्रविधिको हिसाबमा हामीसँग सबैखाले प्रविधि उपलब्ध छन् ।
हामीले यहाँ हप्तामा दुईवटा मिर्गौला प्रत्यारोपण पनि गर्ने गरेका छौँ । प्रत्यारोपणका जोखिमहरूलाई हामीले प्रभावकारी रूपमै व्यवस्थापन गरि नै रहेका छौँ । हामीकहाँ नेपालभरबाट नै युरोलोजीसम्बन्धी बिरामी रेफर भएर आएका हुन्छन् । मैलै दैनिक सयदेखि १ सय ५० को संख्यामा ओपिडी बिरामी हेर्ने गरेकोमा १५ देखि २० प्रतिशत बिरामीलाई शल्यक्रिया आवश्यक पर्छ । मेरो कुरा गर्नुपर्दा मैलै हप्तामा ६०–७० जनाको शल्यक्रिया गर्नुपर्ने मागमा १० जनाभन्दा बढीका लागि शल्यक्रिया कक्ष पाउँदिन । यही कारणले गर्दा नै सरकारी अस्पतालमा आवश्यकताअनुसारको उपचार सेवा प्रदान गर्न नसकिएको हो ।

हामीले युरोलोजीमा २ युनिट चलाएकोमा अस्पतालमा जम्मा ३५ बेड पाएका छौँ । यो एकदमै कम हो । जनशक्तिभन्दा पनि यस अस्पतालको आवश्यकता भौतिक पूर्वाधार नै हो ।

बिरामीको अत्यधिक चापका कारण सरकारी अस्पतालमा छिटो उपचार सेवा दिन सकिएको छैन । बिरामीले पाउने उपचार सेवाका हिसाबले सरकारी तथा निजी अस्पतालमा कुनै फरक छैन । अन्य सुविधामा सरकारी अस्पतालमा केही कमी होला, तर डाक्टरले गर्ने हेरचाहको कुरामा केही फरक छैन । सरकारी अस्पतालले मागअनुसारको उपचार सेवा उपलब्ध गराउन नसकेको भने म स्विकार्छु । बिरामी भर्ना गर्ने बेड अभावका कारण सरकारी अस्पतालले मागअनुसारको उपचार सुविधा प्रदान गर्न नसकेका हुन् ।
हामीले युरोलोजीमा २ युनिट चलाएकोमा अस्पतालमा जम्मा ३५ बेड पाएका छौँ । यो एकदमै कम हो । जनशक्तिभन्दा पनि यस अस्पतालको आवश्यकता भौतिक पूर्वाधार नै हो ।
हाम्रो आवश्यकता भनेको छुट्टै किड्नी सेन्टर हो, जसमा ३–४ वटा अप्रेसन थिएटर हुनुपर्छ । युरोलोजी, नेफ्रोलोजी तथा मिर्गौला प्रत्यारोपणको एक विशिष्टीकृत केन्द्र स्थापना गर्न सकेमा युरोलोजी सेवामा प्रभावकारिता बढाउन सकिन्थ्यो । सीमित स्थानमा रहेको युरोलोजी सेवामा पनि कहिले मेरो एउटा मान्छेको उपचार गरिदिनुप¥यो भन्दै नेताले त कहिले निर्देशकले फोन गर्छन्, हामीले सर्वसाधारण जनतालाई हेर्नु कि कसलाई ? त्यसैले सेवाको प्रभावकारिता बढाउनका लागि सरकारले अस्पतालको भौतिक संरचना निर्माणमा ध्यान दिनु आवश्यक छ ।

नेपालमा प्रत्यारोपणको नेतृत्व सरकार आफैँले गरेको हुनाले यसमा पहुँचको कुरा नै आउँदैन । सरकारले प्रत्यारोपणका लागि दिने रकम नै पर्याप्त छ । पैसा नलाग्ने भएपछि त्यसमा सबैको पहुँच छ । प्रत्यारोपणका लागि सरकारले दिएको उपचार खर्च पर्याप्त छ । डायलाइसिस निःशुल्क छ ।

उपचारका लागि विदेश जानुपर्ने अवस्था छ कि छैन ?
जसरी छोरालाई राम्रो संस्कार दिनका लागि बाबुआमा संस्कारमा बस्नुपर्ने हुन्छ, त्यसरी नै जनतालाई संस्कार सिकाउनका लागि नेताहरू संस्कारमा बस्नुपर्ने हुन्छ । मैलै थुप्रै नेताहरूको विदेशमा उपचार गराएको फाइल पढेको छु । नेताहरूले नेपालमै उपचार गराएमा स्वदेशमै गुणस्तरीय सेवा पाउन सकिन्छ भन्ने विश्वास जनमानसमा पर्न जान्छ । निजी सम्पत्ति तथा पैसा खर्चिएर जहाँ पनि जान सकिन्छ, तर सार्वजनिक सम्पत्तिबाट उपचारका लागि बाहिर जानुचाहिँ राम्रो होइन । नेतृत्व तहका मानिसहरू उपचारका लागि विदेश जाँदा नेपालका अस्पतालहरूमा उपचारको गुणस्तर राम्रो छैन भन्ने भान जनमानसमा पर्न जान्छ । विदेशमा उपचार गर्नुलाई सक्षमतासँग जोड्ने गरिन्छ । नेपालमा हालसम्म १ हजार ५ सयदेखि २ हजारसम्म मिर्गौला प्रत्यारोपण भइसकेका छन् भने के नेपाल उपचारको क्षेत्रमा असक्षम होला र ? युरोलोजीलाई चाहिने सामानमध्ये हामीसँग एउटा रोबर्ट सेवा उपलब्ध छैन, तर त्यसले गर्ने काम ल्याक्स्कोपीले हुने गर्छ । भारत र नेपालको उपचारमा नभएको भनेको रोबर्ट सुविधा मात्रै हो । त्यसबाहेक नेपालको केन्द्रीयस्तरको अस्पतालमा उपचारका सबै प्रविधि उपलब्ध छन् । पछिल्ला वर्षहरूमा नेपालमा पनि थुप्रै प्राविधिक विकास भएका छन् र मानिसहरू त्यसबारे जान्ने पनि भएका छन् ।

मिर्गौला प्रत्यारोपणमा नेपालीको पहुँच कस्तो छ ?
नेपालमा प्रत्यारोपणको नेतृत्व सरकार आफैँले गरेको हुनाले यसमा पहुँचको कुरा नै आउँदैन । सरकारले प्रत्यारोपणका लागि दिने रकम नै पर्याप्त छ । पैसा नलाग्ने भएपछि त्यसमा सबैको पहुँच छ । प्रत्यारोपणका लागि सरकारले दिएको उपचार खर्च पर्याप्त छ । डायलाइसिस निःशुल्क छ । मिर्गौलारोगीका लागि सरकारले गरेका प्रयास प्रशंसायोग्य छन् । प्रत्यारोपणका लागि मान्छेको सक्षमता नै महत्वपूर्ण कुरा हो ।
नेपालमा कुल ६० जना विशिष्टीकृत युरोसर्जन उपलब्ध छन्, तर १ सय ३ जनाले युरोलोजी सेवा प्रदान गर्ने गरेका छन् । यसमा सामान्य युरोसर्जनलाई समेत समावेश गरिएको छ ।

  • ताजा समाचार
  • जनप्रिय

हेल्थपोष्ट टुइट्स सबै

पिसाबको संक्रमण : रोकथाम र उपचार

सामान्यतया मानिसको पिसाब कीटाणुरहित हुनुपर्छ । माइक्रोस्कोपिक परीक्षणका क्रममा पिसाबमा कीटाणु देखिएमा वा कल्चर गर्दा अत्यधिक मात्रामा कीटाणु भेटिएमा त्यसलाई पिसाबमा भएको संक्रमण भन्ने गरिन्छ ।
मानव शरीरका सम्पूर्ण अंगहरूमा मानवलाई हानि नगर्ने किसिमका ब्याक्टेरिया हुन्छन् । पिसाब फेर्ने, दिसा गर्ने ठाउँवरपर त झन् मानव शरीरका अन्य ठाउँभन्दा धेरै ब्याक्टेरिया हुन्छन् । कुनै कारणवश ती ब्याक्टेरियाहरू मूत्रनलीे वा मूत्रथैलीमा पुगेमा पिसाबको संक्रमण हुने गर्दछ ।
मानिसले फोहोर ठाउँमा पिसाब गरेमा पिसाबमा विभिन्नखाले संक्रमण हुन सक्छ भन्ने आशंका गर्छन्, तर त्यस्तो हुने भने होइन । ब्याक्टेरिया मानव शरीरबाट नै हुने हो र त्यसले नै पिसाबमा संक्रमण गराउने गर्छ । उपचारका क्रममा इन्डोस्कोपी गरेको समयमा तथा पाइपको प्रयोग गरेका कारणले पनि कीटाणुहरू मूत्रथैलीमा गई पिसाबको संक्रमण हुन सक्छ ।

लक्षण
– पिसाब गर्ने वेलामा पोलेको अनुभव हुनु ।
– पटक–पटक पिसाब लागेको महसुस हुनु ।
– कहिलेकाहीँ पिसाबमा रगत देखापर्नु ।
– काम छुटेर ज्वरो आउनु ।

पिसाबमा संक्रमण भएको छ कि छैन थाहा पाउनका लागि चिकित्सककहाँ गएर परीक्षण गराउनु आवश्यक हुन्छ । कल्चर प्रविधिको प्रयोगले कुन किसिमको ब्याक्टेरियाले आक्रमण गरेको छ भन्ने थाहा पाउन सकिन्छ, जसका लागि कम्तीमा २ दिनको समय लाग्छ । पिसाबको सामान्य जाँच तथा कल्चर प्रविधिबाट पिसाबको संक्रमणबारे थाहा पाउन सकिन्छ ।
बारम्बार पिसाबको संक्रमण हुनु भनेको कुनै अन्य रोगको लक्षणसमेत हो । पिसाबमा हुने संक्रमण विशेषगरी बालबालिका र वृद्घहरूमा बढी हुन्छ । बच्चा जन्मेको सामान्यतया २–४ महिनादेखि ५–७ वर्षसम्म बच्चामा पिसाबको संक्रमण हुने गर्छ । जन्मजात रूपमा बच्चाको पिसाबथैलीमा केही समस्या भएका कारण पनि यस्तो हुने गर्छ । पिसाबनलीमा झिल्लीले अवरोध पुगेका कारण पिसाबथैली तथा पिसाबनलीमा पिसाब जम्मा हुनाले पनि पिसाबको संक्रमण हुने गर्छ । बच्चामा लगातार पिसाबको संक्रमण भएमा युरोलोजिस्टको सल्लाहअनुसार उपचार गराउनुपर्ने हुन्छ । यदि उपचार तथा युरोलोजिस्टको सल्लाहअनुसार काम गर्न नसकेको खण्डमा कलिलै उमेरमा मिर्गौला फेल हुन सक्छ ।

महिलामा विवाहपश्चात् पनि पिसाबको संक्रमण हुने गर्छ । विवाहपश्चात् हुने यौनसम्पर्कका कारण यस्तो हुने गर्छ । अर्काे भनेको पाको उमेरका पुरुषहरूमा प्रोस्टेटको आकार बढ्ने भएकाले उनीहरूमा पनि पिसाबको संक्रमण हुने गर्छ । वेलैमा पिसाबमा हुने संक्रमणबारे युरोलोजिस्टको सल्लाहअनुसार उपचार नगरेमा यसले मानिसको ज्यानसमेत लिन सक्छ ।

उपचार विधि
१. औषधिको प्रयोग
सामान्यतया संक्रमण ब्याक्टेरियाका कारण हुने भएकाले यसका लागि एन्टिबायोटिकको प्रयोग गर्नुपर्ने हुन्छ । पिसाबको संक्रमणमा डाक्टरको सल्लाहअनुसार ७ देखि १४ दिनसम्म एन्टिबायोटिकको प्रयोग गर्नुपर्ने हुन्छ ।

२. शल्यक्रिया
यदि संक्रमण कुनै अन्य कारणहरू जस्तै मूत्रथैलीको समस्या, मूत्रनलीमा अवरोध वा पिसाब मिर्गौलातिर फर्कने अवस्थाले भएको छ भने त्यतिवेला शल्यक्रियाबाट पिसाब सजिलै निस्कने गरी बाटो बनाउनुपर्ने हुन्छ । यसका लागि शल्यक्रिया नै उत्तम उपाय हो ।

रोकथामका उपाय
पहिलो त पिसाब संक्रमणका कारण थाहा पाउनु आवश्यक छ । पानी कम खाने आदत भएका मानिसले अत्यधिक पानी पिउने गर्नुपर्छ । खानेकुरामा पर्याप्त पोषकतत्व समावेश गर्नुपर्छ । पिसाब जम्न दिनुहुँदैन । कतिपयले सार्वजनिक शौचालयको प्रयोग गरेमा पिसाबमा संक्रमण हुन्छ समेत भन्ने गरेको सुनिन्छ, तर यसको कुनै वैज्ञानिक आधार छैन । बरु धेरैबेरसम्म पिसाब रोकेमा चाहिँ पिसाबको संक्रमण हुने गर्छ । सामान्यतया ३–४ घण्टाको अन्तरालमा पिसाब गरिरहनुपर्ने हुन्छ । पिसाबको संक्रमणको महत्वपूर्ण रोकथामको उपाय भनेको संक्रमण हुने कारणहरू पत्ता लगाएर त्यसतर्फ सचेत रहने र संक्रमणको आशंका हुनासाथ उपचार गराउने नै हो ।

उपप्राध्यापक, चिकित्साशास्त्र अध्ययान स‌स्थान युरोलोजी तथा मिर्गौला प्रत्यारोपण सर्जन

  • ताजा समाचार
  • जनप्रिय

हेल्थपोष्ट टुइट्स सबै