किन चाहिन्छ क्याल्सियम ?

आवश्यक मात्रामा क्याल्सियमको मात्रा नपुगेमा मानव शरीरमा त्यसका विभिन्न असर देखापर्न सक्छन् । आवश्यक मात्रामा क्याल्सियम नभएमा मानव शरीरमा हड्डीसम्बन्धी विभिन्न रोग देखापर्ने गर्छन् । हाडजोर्नीलाई मजबुत बनाउन तथा मुटु स्वस्थ राख्नसमेत मानव शरीरमा क्याल्सियमको आवश्यकता हुन्छ ।

क्याल्सियमको कमी भएमा हड्डीको मजबुतीमा समस्या पैदा हुन सक्छ, मुटु सञ्चालनमा समस्या आउन सक्छ । यसका साथै क्याल्सियमको कमीले सम्पूर्ण मानसिक विकासमा समस्या आउन सक्छ ।

शरीरको सम्पूर्ण चक्र सन्तुलित राख्न मानव शरीरमा क्याल्सियम आवश्यक छ । शरीरमा आवश्यक मात्रामा क्याल्सियम भएन भने स्मरणशक्तिमा समेत ह्रास आउन सक्छ । दूध, सागपात, गेडागुडी, माछामासुलगायत खानेकुरामा प्रशस्त मात्रामा क्याल्सियम पाउन सकिन्छ ।
क्याल्सियमको कमी भएमा हड्डीको मजबुतीमा समस्या पैदा हुन सक्छ, मुटु सञ्चालनमा समस्या आउन सक्छ । यसका साथै क्याल्सियमको कमीले सम्पूर्ण मानसिक विकासमा समस्या आउन सक्छ । मानिसले उमेरअनुसार फरक–फरक मात्रामा खानेकुरा खाएझैँ क्याल्सियम प्राप्तिमा पनि फरकपन पाउन सकिन्छ । मानिसले खाने स्वस्थकर खानाअनुसार नै उनीहरूले पाउने क्याल्सियमको मात्रा फरक पर्छ ।
क्याल्सियमको कमीले मानिसलाई रिकेट्स, ओस्टेमालासिया नामक रोगसमेत लाग्न सक्छ । भिटामिन डी तथा क्याल्सियमको कमी भएमा रिकेट्स रोग लाग्ने गर्छ । गर्भवती महिलालाई प्रशस्त मात्रामा क्याल्सियमको आवश्यकता पर्छ ।

प्राकृतिक संरचनाअनुसार पुरुषको तुलनामा महिलालाई क्याल्सियमको मात्रा बढी आवश्यक पर्छ । महिलाहरू महिनावारी हुँदा तथा गर्भावस्थामा समेत शारीरिक रूपमा कमजोर हुने भएकाले पुरुषको तुलनामा बढी क्याल्सियमको आवश्यकता पर्न गएको हो ।

भिटामिन डी र क्याल्सियमको एक–आपसमा अन्तरसम्बन्धित छन् । त्यसैले भिटामिन डी र क्याल्सियम सँगसँगै हुनु आवश्यक छ ।
क्याल्सियमको मात्रा कम भएमा सानो छँदा बच्चाको वृद्धि विकास कम हुने गर्छ । बच्चा त्यति सक्रिय नदेखिने, सानोतिनो चोटपटकका कारण पनि फ्याक्चरको समस्या आउनेलगायत समस्या देखापर्छन् । ठूलो भएपछि क्याल्सियमको मात्रा कम भएका ओस्टेमालासिया नामक रोग देखापर्ने गर्छ । साथै, क्याल्सियमको मात्रा शरीरमा कम भएका मानिसमा समकक्षीको तुलनामा छोटो समयमै थकित हुनेजस्ता समस्या देखापर्छन् । शारीरिक अस्वस्थताका कारण स्मरणशक्तिमा समेत कमी आउँछ । कतिपय बच्चामा क्याल्सियमको कमीले छारेरोगको समस्या पनि देखापर्न सक्छ ।
प्राकृतिक संरचनाअनुसार पुरुषको तुलनामा महिलालाई क्याल्सियमको मात्रा बढी आवश्यक पर्छ । महिलाहरू महिनावारी हुँदा तथा गर्भावस्थामा समेत शारीरिक रूपमा कमजोर हुने भएकाले पुरुषको तुलनामा बढी क्याल्सियमको आवश्यकता पर्न गएको हो । त्यसैगरी शारीरिक रूपमा बढी मिहिनेत गर्ने मानिसलाई कम परिश्रम गर्नेको तुलनामा बढी क्याल्सियम आवश्यक हुन्छ । साथै, महिनावारी रोकिएका महिलालाई अन्यको तुलनामा बढी क्याल्सियम आवश्यक हुन्छ ।
खानाको प्रकृतिअनुसार मानव शरीरमा क्याल्सियमको आपूर्ति निर्धारण हुने गर्छ । तयारी खाना खाने मानिसको तुलनामा घरको खाना खानेले बढी मात्रामा क्याल्सियम पाउन सक्छन् । खाना खाने शैलीमा पनि क्याल्सियमको आपूर्ति निर्भर हुन्छ ।
गाउँघरमा स्थानीयस्तरमा उपलब्ध खानेकुरालाई नै मिलाएर खान सकेको अवस्थामा प्रशस्त मात्रामा क्याल्सियम पाउन सकिन्छ । घरबाहिर पनि मैदाबाट बनेको खानेकुरा खानुभन्दा दूध तथा क्याल्सियम पाइने खानेकुरा खाएमा क्याल्सियम पाउन सकिन्छ ।
नेपालमा अझै पनि मानिसको खाना खाने परिपाटीमा परिवर्तन नआएकाले क्याल्सियमका कारण लाग्ने रोग अझै पनि देखापरि नै रहेका छन् । वयष्कमा भन्दा पनि खासगरी बालबालिकामा क्याल्सियमको कमीले लाग्ने रोग बढी देखिएका छन् ।

(डा. शर्मा कान्ति बाल अस्पतालमा पोषणविद्का रुपमा कार्यरत छन्)

  • ताजा समाचार
  • जनप्रिय

हेल्थपोष्ट टुइट्स सबै

अज्ञानताले कुपोषण

खानामा पोषणको मात्रा बढी वा कम दुवै भएको अवस्थामा कुपोषण हुन सक्छ । पोषणको मात्रा प्रशस्त भएका खानेकुरा उपलब्ध ठाउँ र अवस्थामा समेत अज्ञानताका कारण कुपोषण हुन सक्छ ।

सामान्यतया हामी कुपोषण भन्नाले खानामा पोषणको कमी हुने अवस्थालाई बुझ्ने गर्छौं । खानामा पोषणको कमी भएर हुने कुपोषणलाई सामान्य रूपमै लिने गरिन्छ । तर, खानाको पहुँच हुँदाहुँदै पनि कतिपय अवस्थामा अज्ञानताका कारण कुपोषण हुने गर्छ, जुन असामान्य पक्ष हो ।
मानव शरीरलाई दैनिक रूपमा खनिज, प्रोटिन, मिनरल्स, क्याल्सियमलगायत सम्पूर्ण पौष्टिक तत्वहरूको आवश्यकता पर्छ । कतिपय अवस्थामा सांस्कृतिक तथा परम्परागत विश्वासका कारण पनि बच्चालाई आवश्यक मात्रामा पौष्टिक तत्व भएको खानेकुरा नदिने गरिएको छ । उदाहरणका लागि नेपालको तराई क्षेत्रका केही ठाउँमा बच्चालाई सागपात, फलफूल खुवाएमा चिसो लाग्छ भन्ने गलत विश्वास छ । जसका कारण पौष्टिक तत्वयुक्त खानेकुरामा पहुँच हुँदाहुँदै पनि बच्चामा आवश्यक पौष्टिक तत्वको अभाव हुन गई कुपोषण हुने गर्छ ।

पोषणको मात्रा कसलाई कति आवश्यक छ मात्राको कुरा गर्ने हो भने प्रकृतिले सबै प्राणीलाई मिलाएर दिएको छ । जस्तै, गाई–भैँसीको बच्चालाई कुपोषण भएको भन्ने हामीले कहिल्यै सुनेका छैनौँ । निश्चित समय आमाको दूध खाएपछि उनीहरूलाई प्राकृतिक रूपमै घाँस खान सक्ने बनाइदिएको हुन्छ ।

पोषणका कतिपय जनचेतनामूलक कार्यक्रमले पोषणयुक्त खानेकुराबारे शिक्षा प्रदान गरे पनि अझै पनि यसबारे धेरैमा अनभिज्ञता पाइन्छ । कान्ति अस्पतालले विभिन्न समयमा देशका विभिन्न क्षेत्रमा पोषणबारे तालिम तथा जनचेतनामूलक कार्यक्रमहरू चलाउँदै आएको छ ।
पोषण औषधिजस्तो ठ्याक्कै यति मात्रामा खाने भन्ने हुँदैन । हामीले दैनिक आहारमा हाम्रै वरिपरि उपलब्ध खानेकुरालाई सन्तुलन मिलाएर खाएमा पर्याप्त मात्रामा पोषण पाउन सकिन्छ ।

पोषणको मात्रा कसलाई कति आवश्यक छ मात्राको कुरा गर्ने हो भने प्रकृतिले सबै प्राणीलाई मिलाएर दिएको छ । जस्तै, गाई–भैँसीको बच्चालाई कुपोषण भएको भन्ने हामीले कहिल्यै सुनेका छैनौँ । निश्चित समय आमाको दूध खाएपछि उनीहरूलाई प्राकृतिक रूपमै घाँस खान सक्ने बनाइदिएको हुन्छ ।

खानामा सम्पूर्ण पौष्टिक तत्व मिलाएर खाएमा त्यो अमृतसरह हुन सक्छ । ६ महिनामाथिका बच्चालाई दैनिक रूपमा सम्पूर्ण प्रजाति मिलाएका खानेकुरा ४ पटक खुवाउनुपर्ने हुन्छ । बच्चालाई तयारी खानेकुरा दिनु पौष्टिकताको हिसाबले राम्रो मानिँदैन ।

तर, मानिसलाई प्राकृतिक रूपमा उक्त क्षमता प्राप्त छैन । मानिसको बच्चालाई धेरै हेरचाह आवश्यक हुन्छ । सामान्यतया ६ महिनासम्म आमाको दूधले नै बच्चालाई आवश्यक मात्रामा पौष्टिक तत्व प्रदान गरेको हुन्छ । ६ महिनासम्म आमाको दूधबाटै बच्चाले पानीको मात्रासमेत पाउने गर्छन् । खानामा सम्पूर्ण पौष्टिक तत्व मिलाएर खाएमा त्यो अमृतसरह हुन सक्छ । ६ महिनामाथिका बच्चालाई दैनिक रूपमा सम्पूर्ण प्रजाति मिलाएका खानेकुरा ४ पटक खुवाउनुपर्ने हुन्छ । बच्चालाई तयारी खानेकुरा दिनु पौष्टिकताको हिसाबले राम्रो मानिँदैन । तयारी खानेकुरा खुवाउँदा उनीहरूको शरीरलाई आवश्यक सम्पूर्ण पौष्टिक तत्व पाउन सकिँदैन । बच्चालाई दैनिक रूपमा खुवाइने खानामा प्रोटिन, क्याल्सियम, मिनरल्सलगायत सम्पूर्ण तत्वहरू पाइने खानेकुरा समावेश गरिएको हुनुपर्छ ।

मानव शरीरलाई आवश्यक विभिन्न पौष्टिक तत्वमध्ये क्याल्सियम पनि एक हो । क्याल्सियमले मानिसको हड्डी मजबुत बनाउने काम गर्छ । मानव मुटुलाई सन्तुलित अवस्थामा राख्न तथा शरीरको सम्पूर्ण प्रक्रियालाई सन्तुलित बनाउन क्याल्सियम अत्यावश्यक तत्व हो ।
हामीले खाने प्रतिकेजी खानामा २ मिलिग्राम क्याल्सियमको मात्रा समावेश भएको हुनुपर्छ । सामान्यतया दूध, अण्डा, हरियो सागसब्जीलगायत खानेकुरामा प्रशस्त मात्रामा क्याल्सियम पाउन सकिन्छ । त्यस्तै, मकै, भातलगायत खानेकुरामा समेत क्याल्सियमको मात्रा पाउन सकिन्छ ।
चिकित्सकले सुईको माध्यमबाट क्याल्सियम दिनुपर्ने भएमा २ मिलिग्राम प्रतिदिनका हिसाबले दिने गरिन्छ । मानिसमा बाहिरको तयारी खानेकुरामा समेत क्याल्सियम प्रशस्त मात्रामा हुन्छ भन्ने विश्वास छ, तर त्यो भ्रम मात्रै हो । त्यसैले पहिलो कुरा त मानिसलाई कुन–कुन खानामा क्याल्सियम पाइन्छ भन्ने ज्ञान हुनु आवश्यक छ ।

(प्रस्तुतिः लक्ष्मी चौलागाईं)

  • ताजा समाचार
  • जनप्रिय

हेल्थपोष्ट टुइट्स सबै