दीर्घकालीन दुखाइ निर्मूल पार्न सकिन्छ

शरीरका हड्डी वा जोर्नी (नसा च्यापियो) दुख्यो भने हामी हड्डीको डाक्टरकहाँ जान्छौँ । त्यसैगरी, नसा दुखेमा नसासम्बन्धी डाक्टरकहाँ र पेटदुखाइमा त्यसैसम्बन्धी डाक्टरकहाँ जाने गर्छौं । पहिलो चरणमा जाने पनि सम्बन्धित रोगका डाक्टरकोमा नै हो । यस्ता समस्या भएका केही बिरामीको उपचार पूर्ण हुन्छ भने केहीको दुखाइ यथावत् रहन्छ ।

तीन हप्ताभन्दा बढी दुखिरहनेलाई क्रोनिक पेन भनिन्छ । लगातार रूपमा ५–६ हप्तासम्म पनि सन्चो भएन भने क्रोनिक पेनका रूपमा उपचार गर्नुपर्ने हुन्छ । यस विषयसम्बन्धी संसारमा पेन फिजिसियनहरू विकसित हुँदै गएका छन् । जसको घुँडा, जोर्नी ढाड दुखिरहने, इन्डोस्कोपी नर्मल भए पनि पेट दुखिरहने, अप्रेसन भइसकेको अवस्थामा पनि घाउ दुखिरहेने समस्या भएको छ, यस्ता दुखाइसम्बन्धी हेर्ने डाक्टर अन्य विकसित देशहरूमा धेरै उपलब्ध छन् र प्रविधि पनि राम्रो छ ।

नेपालमा दुखाइसम्बन्धी उपचार गर्ने प्रविधि (अल्ट्रासाउन्ड)को प्रयोग बिस्तारै सुरु हुँदै गएको छ । यो उपचारपद्धति सिभिलमा सुरु भएको छ ।
हरेक बिरामीलाई अप्रेसन चाहिँदैन । सुईको माध्यमबाट बिरामीको दुखाइको उपचार गर्न सकिन्छ । उपचार गर्दा ५० प्रतिशत नै दुखाइ कम भयो भने पनि अप्रेसन गर्ने पैसा बच्न जान्छ । अप्रेसनका लागि धेरै पैसा लाग्छ र रिस्क हुने उमेर धेरै भएका र मधुमेह, उच्च रक्तचाप, थायराइड भएका बिरामीलाई घाउ पाक्नेदेखि अप्रेसन गर्दा मुटुको चालमा वा अप्रेसनमै समस्या आउन सक्छ । त्यसकारण यो उपचारपद्धतिमा पैसाको पनि बचत, अस्पतालमा भार पनि कम हुने हुन्छ । साथै, मुटु, मिर्गौलालगायत अन्य रिक्स पनि कम हुन्छ ।

सामान्य रूपमा हेर्दा सानो कुरा लागे पनि यसले ठूलो प्रभाव पारेको हुन्छ । उदाहरणका लागि कुनै मानिसलाई घुँडा, ढाड दुख्ने समस्या छ, अप्रेसन गर्नुपर्ने अवस्था आयो । तर, सुई लाएरै दुखाइ निको पार्न सकिन्छ भन्ने अवधारणा बिरामीलाई बुझाउन सकेमा अप्रेसन गर्दाको रकम तथा जोखिम पनि कम हुन जान्छ ।

अल्ट्रासाउन्ड गाइडेड रिजनल एनेस्थेसिया एन्ड पेन मेडिसिनको विकसित देशमा पनि फर्मल कोर्स हुँदैन । यो सिक्ने भनेको ट्रेनिङमार्फत नै हो । ४ वर्षदेखि अमेरिकालगायत विभिन्न देशमा ट्रेनिङ लिँदै आएको छु । पछिल्लो ३ वर्षमा हामीले यससम्बन्धी १० वटा एकदिने कार्यगोष्ठी सफलतापूर्वक नेपालमा सम्पन्न गर्यौँ र चाँडै नै एक वर्षको फेलोसिप सुरु गर्ने योजना बनाएका छौँ ।

अल्ट्रासाउन्ड रेडिएसन हजार्ड नभएको दुखिरहेको नसासमेत पत्ता लगाउन सकिने भएकाले यस उपचारपद्धतिमा एक्युरेसी रेट ८० देखि ९० प्रतिशत छ । कोलोर डपलर नामक प्रविधिबाट रगतका नलीहरु पत्ता लगाउन सकिन्छ, जसले गर्दा दबाइ रगतमा जाँदैन र त्यसले कम्प्लिकेसन्सबाट पनि बचाउन सहयोग गर्छ । यदि दबाइ रगतमा गयो भने समस्या आउन सक्छ, जुन अल्ट्रासाउन्डमार्फत न्यूनीकरण गर्न सकिन्छ ।

नेपालभरका अस्पतालमा हातहरू लठ्याउने, भुँडी लठ्याउने, अप्रेसनपछि नदुख्ने तारहरू हाल्नका लागि अल्ट्रासाउन्डको माध्यमबाट गरिरहेका छौँ । अल्ट्रासाउन्डको माध्यमबाट उपचार गर्दा बिरामीलाई धेरै सहज हुन गएको छ ।

त्यसैगरी, अल्ट्रासाउन्डको प्रयोग गरेर क्यान्सरसम्बन्धी दुखाइलाई सुईको माध्यमबाट उपचार गर्न सकिन्छ । तर, धेरै बिरामी सुई भने पछि त्रस्त हुने गरेका छन् । अन्य विकल्प नभएपछि पहिलो चरणमा औषधि नै सेवन गराउने हो भने दोस्रो चरणमा सुईमार्फत उपचार गरिन्छ । क्यान्सररोग भएकामा दुखाइमा केस हेरेर कम गर्नदेखि सम्पूर्ण रुपमा दुखाइ निको पार्न सकिन्छ ।

क्यान्सरका लागि धेरै औषधि सेवन गर्दै जाँदा साइडइफेक्टमा दुखाइ देखिन थाल्छ । त्यसैगरी, श्वास–प्रश्वासमा समस्या देखिन थाल्छ । यस्तो अवस्थामा डाक्टरले सुईमार्फत उपचार गराएर, औषधिहरूको मात्रा कम गराएर साइडइफेक्ट न्यून गरेर दुखाइलाई कम गर्न सक्छ ।

घुँडा, क्यान्सर तथा ढाडदुखाइ भएका मानिसले धेरैजसो ओपिडीमा सेवा लिने गरेका छन्, बिरामीलाई केही विकल्प थाहा छैन । अल्ट्रासाउन्डमार्फत भिडियो एक्स–रे हेरेर नसाहरू मार्ने काम गरिन्छ । भिडियो एक्स–रे रोग पत्ता लगाउनका लागि हेर्ने गरिन्थो । तर, त्यही प्रविधिको प्रयोग नसा मार्नका लागि गरेका छौँ । अप्रेसनअघि र पछि बिरामीलाई नदुख्ने बनाउँछौँ । औषधिमार्फत, तार हालेर, सुईहरू हालेर नदुख्ने बनाइन्छ । यही प्रविधिमार्फत नै दीर्घकालीन दुखाइको समाधान गर्न लागेका छौँ । नयाँ प्रविधिका रूपमा कोल्ड आरएफ मेसिन ल्याएका छौँ । नेपालमा पहिलोपटक सिभिल अस्पतालमा आएको छ ।

अल्ट्रासाउन्डको प्रयोग गरेर क्यान्सरसम्बन्धी दुखाइलाई सुईको माध्यमबाट उपचार गर्न सकिन्छ । तर, धेरै बिरामी सुई भने पछि त्रस्त हुने गरेका छन् । अन्य विकल्प नभएपछि पहिलो चरणमा औषधि नै सेवन गराउने हो भने दोस्रो चरणमा सुईमार्फत उपचार गरिन्छ । क्यान्सररोग भएकामा दुखाइमा केस हेरेर कम गर्नदेखि सम्पूर्ण रुपमा दुखाइ निको पार्न सकिन्छ ।

सामान्य रूपमा हेर्दा सानो कुरा लागे पनि यसले ठूलो प्रभाव पारेको हुन्छ । उदाहरणका लागि कुनै मानिसलाई घुँडा, ढाड दुख्ने समस्या छ, अप्रेसन गर्नुपर्ने अवस्था आयो । तर, सुई लाएरै दुखाइ निको पार्न सकिन्छ भन्ने अवधारणा बिरामीलाई बुझाउन सकेमा अप्रेसन गर्दाको रकम तथा जोखिम पनि कम हुन जान्छ । अप्रेसन गरेपछि दुख्दैन भन्ने कुनै ग्यारेन्टी छैन । अप्रेसन गर्दा धेरै समस्या झल्नुपर्ने हुन्छ । दीर्घकालीन दुख्ने बिरामी धेरै भएको हुँदा सिटामोल, ब्रुफिन खाएर बस्छन् । सिटामोल, ब्रुफिन, पेनकिलर लामो समयसम्म सेवन गर्दा मिर्गौलालाई असर गर्ने गर्छ ।

अल्ट्रासाउन्डमार्फत उपचार गर्दा दुखाइ कम हुन्छ । दुखाइ खपेर बसेको मानिसले काममा जति योगदान गर्नुपर्ने हो, त्यति गर्न सक्दैनन् । लामो समयसम्म दुखिरहँदा शरीरमा तोड पर्न जान्छ । शरीरको भाग दुखिरहँदा डिप्रेसनमा जाने सम्भावना हुन्छ । अल्ट्रासाउन्डको प्रयोग गर्दा रगतका नसाहरू देखिने गर्छन् । कुनै वेला औषधि हाल्दा रगतमा जान सक्ने सम्भावना रहेको हुन्छ, जसलाई हटाउन सकिन्छ । ढाड दुख्ने समस्या कहिलेकाहीँ मासु खुम्चिएर स्पाज्म पनि हुन्छ । यस्तो अवस्थामा अल्ट्रासाउन्डमार्फतबाट हेरर मासुहरू खुम्चिएको भागमा सुईको माध्यमबाट ठिक पार्न सकिन्छ । यो ढाडमा मात्र नभएर शरीरका कुनै पनि भागमा हुन सक्छ ।

(हेल्थपोस्टकर्मी पुष्पराज चौलागाईंसितको कुराकानीमा आधारित)

  • ताजा समाचार
  • जनप्रिय

हेल्थपोष्ट टुइट्स सबै

युवा चिकित्सकको सुरक्षित एनेस्थेसिया अभियान, भन्छन्– शल्यक्रियालाई कुनै कुराले रोक्दैन, पछि पनि दुख्दैन

अप्रेसन (शल्यक्रिया) कसैको रहरको विषय हुँदैहोइन । शल्यक्रिया अवधिभर त बेहोस बनाइन्छ, तर होसमा आएपछि… । धेरै बिरामी र आफन्तको चिन्ता, शल्यक्रियापछि होसमा फर्किएला–नफर्किएला, घाउ निको हुन कति समय लाग्ला र घाउ कति दुख्ला ?

उपकरण, विधि र प्रविधिले निरन्तर फड्को मारिरहेको चिकित्साविज्ञानमा शल्यक्रियाका क्रममा हुने जोखिम र शल्यक्रियापछि हुने दुखाइको व्यवस्थापनका लागि नेपालका युवा एनेस्थेसिओलोजिस्टले एउटा अभियान नै छेडेका छन् । नेपालको सन्दर्भमा बेहोस बनाउने वा दुखाइको व्यवस्थापन गर्ने नवीनम प्रविधि ‘अल्ट्रासाउन्ड गाइडेड रिजलन एनेस्थेसिया’बारे चेतना र प्रयोग बढाउन युवा एनेस्थेसिओलोजिस्टहरूले यस्तो प्रयत्न गरेका हुन् ।

विकासित देशहरूका सन्दर्भमा नौलो नभए पनि एनेस्थेसियालाई भिन्न ढंगले सोच्ने र अपनाउने यो अभियान तीन वर्षदेखि अगाडि बढिरहेको छ । निजामती कर्मचारी अस्पतालमा कार्यरत युवा एनेस्थेसिओलोजिस्ट डा. अनुजजंग रायमाझीसहित केही युवा चिकित्सकले सन् २०१६ मा आफूले जानेको यो सुरक्षित एनेस्थेसियाको सीप अन्य चिकित्सकलाई सिकाउँदै सर्जन र बिरामी पक्षलाई समेत सचेत गराउन सुरुवात गरेका थिए । डा. रायमाझीसहित डा. संयुक्तराज आचार्य, डा. नवीन्द्र विष्ट, डा. पवनकुमार हमाल, डा. प्रज्वल भट्टराई, डा. सुवास पौडेल डा. दिप्तेश अर्याल, डा. रुपेश यादव र डा. ललितजंग राजवंशी सुरुदेखि नै सरिक छन् ।

सुरक्षित एनेस्थेसियाबारे चेतनासँगै माग बढ्दै गएको र वीर, ट्रमा, टिचिङ, निजामती कर्मचारी अस्पताल, कान्ति, केएमसी, नोबलसँगै उपत्यकाबहिर भरतपुर, विराटनगर, धरानका चिकित्सकले पनि अभ्यास सुरु गरिसकेको हाल ट्रमामा कार्यरत डा. हमालले जानकारी दिए ।

अभियानअन्तर्गत सातवटा वर्कसपमार्फत १ सय ५० भन्दा बढी एनेस्थेसिओलोजिस्ट र जिपीलाई यो सीप सिकाइसकेका छन् । ‘यो सीप सिकाउन चार तहका तालिमका पाठ्यक्रम बनाएर आवश्यकता र मागका आधारमा तालिन गर्दै आएका छौँ’ डा. रायमाझीले भने । दुई वर्षको अवधिमा मात्रै उनीहरूले ७ वटा वर्कसप गरिसकेका छन् । जसमध्ये २ भरतपुर र विराटनगरमा गरिएको थियो ।

उनीहरूले युरान फाउन्डेसन नामक संस्था नै बनाएर गतिविधि गरिरहेको युवा एनेस्थेसिओलोजिस्ट डा. पवन हमालले बताए । यसका लागि उनीहरूले आफ्नै
पहलमा चार लेबलको पाठ्यक्रमसमेत विकास गरेका छन् । प्रारम्भिक लेबलदेखि चौथो तहसम्ममा दीर्घकालीन रूपमा दुखाइको व्यवस्थापन कसरी गर्ने भन्ने सीप समाविष्ट छ ।

सुरक्षित एनेस्थेसियाबारे चेतनासँगै माग बढ्दै गएको र वीर, ट्रमा, टिचिङ, निजामती कर्मचारी अस्पताल, कान्ति, केएमसी, नोबलसँगै उपत्यकाबहिर भरतपुर, विराटनगर, धरानका चिकित्सकले पनि अभ्यास सुरु गरिसकेको हाल ट्रमामा कार्यरत डा. हमालले जानकारी दिए ।

अल्ट्रासाउन्ड गाइडेड रिजनल एनेस्थेसिया प्रयोगले जोखिम कमसँगै संक्रमणदरमा कमी र खर्च र बिरामीलाई सहजसमेत भएका कारण बिस्तारै लोकप्रिय बन्दै गएको अनुभव उनीहरूको छ ।

शल्यक्रिया चरणमा पूरै बेहोस बनाउँदा जोखिम हुने, अन्य रोग वा उमेर समूहका बिरामीदेखि दीर्घकालका दुखाइको व्यवस्थापनमा उपयोगी भएका कारण यो सीपकको लोकप्रियता बढ्दै गएको छ । सामान्य रूपमा हेर्दा यस्तो विशिष्ट सीप सिकेका व्यक्तिले आकर्षणका हिसालले रोजाइको जनशक्ति भएर बस्ने विकल्प थियो । तर, चिकित्सकहरू सीमित व्यक्तिमा मात्रै यो सीप भएर पैसा मात्रै कमाउने तिर भन्दा सुरक्षित एनेस्थेसियाका लागि यो सीप फैलाउन लागिपरेको निजामती अस्पतालका एनेस्थेसिओलोजिस्ट डा. अनुजजंग रायमाझीले बताए ।

एनेस्थेसिया विकसित देशका सन्दर्भमा लामो समयदेखि अभ्यासमा आए पनि नेपालमा यसका सन्दर्भमा अझै शल्यचिकित्सकहरूमै जानकारीको कमी भएको भनाइ चिकित्सकहरूको छ । डा. रायमाझीका अनुसार यो विधि शल्यक्रियामा एनेस्थेसियासँगै दीर्घखालका दुखाइमा पनि प्रभावकारी साबित भएको छ ।

अस्पतालहरूमा भइरहेका जनशक्तिले सामान्य अतिरिक्त तालिम लिने सुरुवातमा कम्तिमा २० देखि ३० लाखको उपकरण भएमा ‘अल्ट्रासाउन्ड गाइडेड रिजलन एनेस्थेसिया’ सम्भव हुन्छ । मुटुको रगत फाल्ने क्षमता १०-१५ प्रतिशत मात्रै भएको बिरामीमा समेत शल्यक्रिया सफल भइरहेको चिकित्सकहरू बताउँछन् ।

‘जोखिमसँगै लामो समय लाग्ने शल्यक्रियामा पनि बिरामीलाई जनरल एनेस्थेसिया दिए शल्यक्रिया टेबुलमै मृत्यु हुनसक्छ ’ डा. रायमाझीले भने, ‘त्यस्तो अवस्थामा पनि ज्यान जोगाएर शल्यक्रिया सफल बनाउन सकिन्छ ।’

जनरल एनेस्थेसियामा फोक्सो, मुटु, मिर्गौला कमजोर भएको अवस्थामा ती अंगलाई औाषधि दिँदा जोखिम धेरै हुन्छ । ‘यो पद्धति हो, यसमा नसाबाट अल्ट्रासाउन्डले हेर्दै एक्युरेटसँग दिइन्छ,’ अगुवा डा. रायमाझीले भने, ‘जसले जोखिम घटाउँछ’

अहिले पनि आम बिरामी र कतिपय चिकित्सकहरूको पनि बुझाइ भनेको एनेस्थेसिया भनेको बेहोस गराउनु मात्रै हो । तर, बेहोस गराउँदा मुटु, छाती, मिर्गौला र अन्य महत्वपूर्ण प्रणालीलाई नर्मल फिजियोलोजी राखेर पछि आफ्नै काममा फर्काउने चुनौती एनेस्थेसिओलोजिस्टले वहन गरेका हुन्छन् । ‘बेहोस आफैँमा एउटा पद्धति हो । मुटु, फोक्सो कसरी सञ्चालन गर्ने ?’ डा. रायमाझी भन्छन् ।
सामान्यतः अहिले एनेस्थेसियामा पूरै बेहोस गराउने, स्पाइनल एनेस्थेसिया, ब्लक एनेस्थेसिया र लोकल प्रचलनमा छन् ।

अल्ट्रासाउन्ड गाइडेड रिजनल एनेस्थेसियामा भने शल्यक्रियाका समयमा यी परम्परागत एनेस्थेसियाका तरिकाहरूले बेहोस गराउँदा बढी जोखिम हुन सक्ने उमेर समूह उच्च रक्तचाप, फोक्सो, मिर्गौला, क्यान्सरजस्ता मधुमेहका समस्या भएका बिरामीलाई आवश्यक ठाउँमा र आवश्यक मात्रामा मात्रै दिएर शल्यक्रियालाई सहज बनाइन्छ ।

जनरल एनेस्थेसियामा फोक्सो, मुटु, मिर्गौला कमजोर भएको अवस्थामा ती अंगलाई औषधि दिँदा जोखिम धेरै हुन्छ । ‘यो पद्धति हो, यसमा नसाबाट अल्ट्रासाउन्डले हेर्दै एक्युरेटसँग दिइन्छ,’ अगुवा डा. रायमाझीले भने, ‘जसले जोखिम घटाउँछ’

यो विधिबाट एनेस्थेसिया दिँदा अन्य रोगको जोखिमका कारण बेहोस अवस्थाबाट ब्युँताउनै कठिन भएकालाई मात्रै होइन, शल्यक्रियाका समयमा हुन सक्ने संक्रमण, निमोनियाको जोखिम, औषधिको असर कम, आइसियू र भेन्टिलेटरमा राख्नुपर्ने अवधिसमेत निकै कम भएको छ, जसका कारण जोखिमसँगै खर्चसमेत कम लाग्ने डा. रायमाझी बताउँछन् । ‘जनरल प्रविधिबाट एनेस्थेसिया दिँदा लामो समय बेहोस हुँदा जटिलता आउन सक्छन्, त्यसलाई यो पद्धतिले घटाउँछ,’ उनले भने ।

समयमै होसमा फर्किने हुँदा तत्काल हिँडाइ सुरु हुन्छ र जसले गर्दा पेट र रक्तप्रणालीसम्बन्धी रिकभरी पनि छिट्टै हुन्छ ।

दीर्घकालीन रुपमा हुने दुखाईको राम्रो निदानका लागि पेन मेडिसिनकै रूपमा पनि अल्ट्रासाउन्ड गाइडेड रिजलन एनेस्थेसियाको प्रयोग भइरहेको र त्यसले कठिनखालका दुखाइको पनि सहजै व्यवस्थापन गर्न सकिने डा. रायमाझी बताउँछन् । ‘क्यान्सरका दुखाइ, ढाडको दुखाइ, घुँडाको दुखाई र अन्य धेरै दुखाइमा यो विधिबाट व्यवस्थापन गरिरहेका छौँ,’ उनले भने ।

  • ताजा समाचार
  • जनप्रिय

हेल्थपोष्ट टुइट्स सबै