ग्यास्ट्राइटिसका जटिलता र उपचार

नेपालमा ९० प्रतिशत मानिसलाई ग्यास्ट्रिक (ग्यास्ट्राइटिस) हुने गरेको पाइएको छ । खानपानको अवस्था, धूमपान, अल्कोहलको सेवन, तनावका कारण ग्यास्ट्रिकको समस्या बढी हुने गर्छ । विशेषगरी पेटमा वा सानो आन्द्रामा घाउ भएर ग्यास्ट्रिक हुने गर्दछ । मानिसलाई धेरै तनाव भयो भने वा शरीरलाई आवश्यक मात्रामा सन्तुलित आहार नपुगेको खण्डमा पनि ग्यास्ट्रिक हुने हुन्छ । त्यसैगरी, खानापछि पानीको कमी हुँदा पनि विशेषगरी ग्यास्ट्रिकको समस्या उत्पन्न हुने हुन्छ ।

अधिकांश मानिस पेटको माथिल्लो भाग दुखेर अस्पताल आउने गर्छन् । कतिपय मानिस धेरै खाना खाएका कारण वाकवाकी लाग्ने, बान्ता हुने समस्या लिएर अस्पताल आउने गरेका छन् । यस्तो अवस्थामा अस्पतालमा गएर चेकजाँच गर्नुपर्ने हुन्छ । कतिपय अवस्थामा बिरामी ग्यास्ट्रिक भयो भनेर आएका हुन्छन्, तर मुटुको रोग पनि हुन सक्छ । ग्यास्ट्रिक र मुटुको पनि कनेक्सन हुन्छ । त्यसैले युवावस्थाका बिरामी पेट दुखेको समस्या लिएर आएको खण्डमा इसिजी गराउँदै आएका छौँ ।

खानपानले ग्यास्ट्रिक हुनमा धेरै मद्दत पुगेको हुन्छ । हामीले घरमा बनाएर थोरै चिल्लोपदार्थ खाएमा केही असर गर्दैन भने बजारमा उपलब्ध समोसा, पुरीलगायत तेलमा पकाएका खाद्यवस्तुको सेवन गरेमा ग्यास्ट्रिकको समस्या निम्तिरहेको हुन्छ ।

बजारमा एकपटक पकाएको तेलमा पुनः पकाइरहेका हुन्छन् । एकचोटि प्रयोग गरेको तेल पुनः प्रयोग हानिकारक हुन्छ ।

खानपानले ग्यास्ट्रिक हुनमा धेरै मद्दत पुगेको हुन्छ । हामीले घरमा बनाएर थोरै चिल्लोपदार्थ खाएमा केही असर गर्दैन भने बजारमा उपलब्ध समोसा, पुरीलगायत तेलमा पकाएका खाद्यवस्तुको सेवन गरेमा ग्यास्ट्रिकको समस्या निम्तिरहेको हुन्छ ।

दोहोर्याएर पकाएको तेलमा क्याटेसिप्स प्रोडक्ट हुन्छन् । त्यसैले एकपटक प्रयोग गरिसकेको तेल फालेर नयाँ तेलमा परिकारहरु बनाउनुुपर्ने हुन्छ । तर, बजारमा त्यस्तो नगरिने भएकाले बजारको खाद्यवस्तु खाँदा एकदमै ध्यान पुर्याउनुपर्छ । यस्ता खाद्यवस्तुलाई हामीले निरुत्साहित गरेर र नियमनकारी निकायले अनुगमन गरेर पसलमा एकपटक प्रयोग भएको तेल फालेर नयाँ तेलको प्रयोग गर्ने व्यवस्था गर्न सक्ने हो भने यस्ता रोगहरू धेरै हदसम्म कम हुन जान्छन् ।

पाचनप्रणालीमा ग्यास्ट्रिक रहेको हुन्छ भने अकोए आइबिएस भन्ने रोग रहेको हुन्छ, जसमा आन्द्राहरू पोल्ने समस्या हुन्छन् । यसले गर्दा मानिसलाई पेट फुल्ने, समयमा दिसा नआउने हुन्छ । यस्तो अवस्थामा चिकित्सकको परामर्शको आवश्यकता हुन्छ । मानिसहरुले ग्यास्ट्रिकलाई निकै सामान्य रुपमा लिने गरेको पाइन्छ । लक्षण देखिएपछि ‘मलाई ग्यास्ट्रिक त हो नि, औषधि पसलमा गएर औषधि खाए भइहाल्छ’ भनेर हल्का पाराले लिने गरेको देखिन्छ । तर, यसले ठूलो भय निम्त्याउन पनि सक्नेतर्फ भने ध्यान पुगिरहेको पाइँदैन, जसले ग्यास्ट्रिकलाई ठूलो समस्याका रुपमा परिणत गरिरहेको छ ।

ग्यास्ट्रिकको उपचारपद्धितमा नयाँ–नयाँ प्रविधि आएका छन् । पहिला–पहिला हामीसित इन्डोस्कोपी, कोलोनोस्कोपी मात्र उपलब्ध थिए । इन्डोस्कोपीमा माथि (मुख)बाट पाइप हालेर सानो आन्द्राको पहिलो भागसम्म हेर्ने गथ्र्यौं । कोलोनोस्कोपीमा तल(गुदद्वार)बाट पाइप हालेर ठूलो आन्द्राबाट सानो आन्द्राको अन्तिम भागसम्म गएर जाँच तथा उपचार गर्ने गरिएको थियो ।

हाल आएर उपचार तथा निदानका धेरै पद्धति विकसित हुँदै गएका छन् । डबलबेलुन इन्डोस्कोपीले गर्दा आन्द्राको सबै भाग देख्न सकिन्छ, सानो आन्द्रादेखि लिएर ठूलो आन्द्राको भाग हेर्न सकिन्छ । यो उपचारपद्धतिका लागि पहिले विदेश जानुपथ्र्यो, तर हाल नेपालमै सेवा उपलब्ध छ । त्यसैगरी, इन्डोस्कोपिक अल्ट्रासाउन्ड गर्ने गरिन्छ, जसले गर्दा पेनक्रियाज र पेटमा के समस्या छ, सबै देख्न सकिन्छ । खाने नलीमा भएको समस्याका लागि म्यानोमेटिक प्रविधिको सहायताबाट उपचार गर्न सकिन्छ । कलेजोका समस्या इलोस्ट्रोग्य्राफिक माध्यमबाट हेर्न सकिन्छन् ।
ग्यास्ट्रिक एक साधारण समस्या मात्रै नहुन सक्छ, यससँग धेरै रोग जोडिएका हुन्छन् ।

साधारणतया समय–समयमा खाने, पानी पर्याप्त पिउने, गर्दा ग्यास्ट्रिक धेरै हदसम्म कम हुन्छ । विशेषगरी, महिलाले पानी थोरै पिउने गरेको पाइएको छ । उपचारका लागि अस्पताल आएकी महिला बिरामीलाई सोध्दा दैनिक १ लिटर पनि पानी नखाने गरेको पाइएको छ ।

मानिसले ग्यास्ट्रिकलाई साधारण रूपमा लिएका हुन्छन् । पेट दुखेको १ महिनामा मानिसको मृत्यु भइरहेको हुन्छ, जुन साधारण ग्यास्ट्रिक होइन । ग्यास्ट्रिकसँग पेनट्राटाइटस भन्ने अर्को रोग रहेको छ । ग्यास्ट्रिकको औषधि एक–दुई दिनका लागि खाएमा केही हुन्न, तर लगातार रूपमा पेट दुखेर औषधि खाँदा ग्यास्ट्रिक नभएर पेनट्राटाइटस रोग भएको पनि हुन सक्छ । त्यसकारण ग्यास्ट्रिक हुँदा अनिवार्य रूपमा अस्पताल आएर चेकजाँच गर्नु राम्रो मानिन्छ ।

साधारणतया समय–समयमा खाने, पानी पर्याप्त पिउने, गर्दा ग्यास्ट्रिक धेरै हदसम्म कम हुन्छ । विशेषगरी, महिलाले पानी थोरै पिउने गरेको पाइएको छ । उपचारका लागि अस्पताल आएकी महिला बिरामीलाई सोध्दा दैनिक १ लिटर पनि पानी नखाने गरेको पाइएको छ । दैनिक कम्तीमा पनि ३ लिटरजति पानी पिउँदा ग्यास्ट्रिकलाई कम गर्न सकिन्छ ।

पछिल्लो समय बालबालिकामा पनि ग्यास्ट्रिक धेरै मात्रामा बढ्दै गएको छ । चाउचाउ, पानीपुरी, चटपटे र स्वास्थ्यलाई हानि गर्ने बजारमा बनाइएका वस्तुहरू बच्चाको पेटसँग म्याच गर्नेखाले हुँदैनन् । चाउचाउमा अत्यधिक अजिनोमोटो प्रयोग गरिएको हुन्छ, जसले बालबालिकाको आन्द्रामा असर गरिरहेको हुन्छ । तसर्थ, बालबालिकालाई वेलैमा यस्ता खाद्यवस्तुहरुबाट टाढै राख्नु जरुरी छ ।

  • ताजा समाचार
  • जनप्रिय

हेल्थपोष्ट टुइट्स सबै

कलिलै उमेरमा ग्यास्ट्राइटिस किन ?

बालबालिकालाई पेट दुख्दा सामान्यतया जुका परेर वा खानपान नमिलेर होला भन्ने सोचाइ आम रूपमा रहेको पाइन्छ । ठूला मानिसलाई पेट दुख्नेबित्तिकै ग्यास्ट्राइसिटसको शंका गर्ने आम धारणा बच्चाको हकमा भने ठिक विपरीत छ । साधारणतया बच्चालाई ग्यास्ट्राइटिस (बोलीचालीको भाषामा ग्यास्ट्रिक) हुँदैन भन्ने आम सोचाइ छ, जुन साँचो होइन ।

बालबालिकाको पेटमा इन्फेक्सन भएको खण्डमा कलिलै उमेरमा पनि ग्यास्ट्राइटिस हुने गर्छ, जुन एच पाइलोरी नामक कीटाणुले निम्त्याउने गर्छ । जब बच्चाको खानपानमा बाहिरको खाना संलग्न हुँदै जान्छ, एच पाइलोरी कीटाणु शरीरमा प्रवेश गर्छ । यो कीटाणु पानी वा फोहोर खानाको माध्यमबाट सर्ने गर्छ ।

एच पाइलोरी भाइरसको संक्रमण ठूला मानिसमा हुँदा हामी त्यसलाई पेटमा अल्सर तथा घाउ भयो भन्छौँ । तर, यो भाइरसको इन्फेक्सन सानो उमेरमा पनि हुन सक्छ । कीटाणुले बालबालिकाको पेटमा पनि घाउ बनाउँछ । यस्ता कीटाणु एसिडमा बढी बाँच्ने गर्छन् । एच पाइलोरी कीटाणुको इन्फेक्सन भएर पेटमा असर गरिसकेपछि खानाले लक्षणहरू बढाउने गर्छ । जस्तै, अमिलो, पिरो, चिल्लो खानाले ग्यास्ट्राइटिस बढाउने होइन कि, यस्ता किसिमका खानेकुरा खाएपछि त्यसले रोगका लक्षणहरू बढाइदिने गर्छ । बालबालिकामा एच पाइलोरी कीटाणुको संक्रमण भएपछि पेट र नाइटोको वरिपरि दुख्ने, उल्टी हुने, वाकवाकी लाग्ने, खाना नरुच्नेलगायत समस्या देखिन्छन्, जुन ग्यास्ट्राइटिसका लक्षण हुन् ।

बालबालिकामा पेटदुखाइको प्रमुख कारण– कब्जियत
बालबालिकाको पेट ग्यास्ट्राइटिसले मात्र नभएर अन्य कारणले पनि दुख्ने गर्छ । बालबालिकाको पेट सबैभन्दा बढी कब्जियतका कारण दुखेको पाइन्छ । ठूला मानिसमा हुने र बालबालिकामा हुने कब्जियतमा भिन्नता हुन्छ । ठूला मानिसमा साग–सब्जी कम खानाले, पानी कम पिउनाले, खानपान तथा जीवनशैली राम्रो नहुनाले कब्जियत हुने गर्छ । बालबालिकामा भने दिसा राम्रोसँग भएन भने कब्जियत हुन्छ । जस्तै, हतार–हतारमा स्कुल जाने, स्कुलको ट्वाइलेटमा दिसा गर्न हिचकिचाउने, घरमा आएर पनि दिसा गर्ने अल्छी गर्ने कारणले गर्दा साइकल बन्छ र दिसा झन्–झन् कडा हुँदै जान्छ । दिसा कडा भएपछि बच्चाले दिसा गर्दा रोक्न खोज्ने, सानो बच्चा छ भने कुनामा खुट्टा च्यापेर बस्ने, अलि ठूला बालबालिकाले कपडामै दिसा गर्ने आदि कब्जियतका लक्षण हुन् । कब्जियत बालबालिकाको पेट दुख्ने प्रमुख कारणका रूपमा रहेको पाइन्छ ।

बालबालिकामा इन्डोस्कोपी गर्न धेरै अभिभावक डराउँछन् । तर, सानो उमेरका कारण इन्डोस्कोपी गर्न गाह्रो हुने भने होइन, डरका कारण गाह्रो हुने हो । यस्तो अवस्थामा बच्चालाई लठ्याएर इन्डोस्कोपी गर्नुपर्ने हुन्छ । यसका लागि बेहोस पार्ने डाक्टरको सहायता लिनुपर्ने हुन्छ । इन्डोस्कोपीमार्फत पेटमा घाउ छ कि छैन भनेर हेरेर बायप्सीका लागि मासु निकाल्ने प्रक्रिया ३ देखि ५ मिनेटमा सकिन्छ ।

रिफ्लक्स
खाना खाने नली र पेटको भागमा भएको मांसपेशी खुकुलो भएको खण्डमा पेटको खाना, खाना खाने नलीमा आउँछ । यसलाई चिकित्सकीय भाषामा रिफ्लक्स भनिन्छ, जुन धेरैजसो सानो उमेरका बच्चालाई हुने गर्छ । तर, यसका कारण हुने पेटको दुखाइ माथिल्लो भाग अर्थात् छातीमा हुन्छ । सानो बच्चाले खाएको खाना हुलुक्क निकाल्ने, तौल राम्रोसँग नबढ्ने भएमा यसको लक्षणका रूपमा बुझ्नुपर्छ ।

बच्चामा हुने ग्यास्ट्राइटिसका लक्षण, निदान र उपचार
ग्यास्ट्राइटिस भएपछि बच्चाको खानामा रुचि कम हुने गर्छ । बच्चाहरूको बढ्ने उमेर हुन्छ । जन्मिएदेखि निश्चित उमेरसम्म बच्चाहरू बढिरहेका हुन्छन्, कहिले तौल त कहिले उचाइमा । ग्यास्ट्राइटिसले बालबालिकाको तौल र उचाइमा केही फरक पारिरहेको हुन्छ । खाना नरुच्ने, अमिलो पानी आउने, पेट दुख्ने, अमिलो डकार आउने, भोकै पेटमा पनि पेट दुख्नेजस्ता लक्षण देखाएको खण्डमा एच पाइलोरी कीटाणुका कारण बच्चाको पेट दुखेको हो भन्न सकिन्छ । यसको जाँच दुई किसिमले गर्न सकिन्छ ।
कुनै बालबालिकालाई तौल र उचाइमा केही असर परेको छ भने इन्डोस्कोपी गरेर हेर्न सकिन्छ । अर्को विधिमा फुकेर हेर्न सकिन्छ, जसमा मेसिनको सहयोगले फुकेर भाइरस भए–नभएको जाँच गरिन्छ । तर, फुकेर हेर्नलाई बच्चा ५ वर्ष नाँघेको हुनुपर्छ ।

बालबालिकामा इन्डोस्कोपी गर्न धेरै अभिभावक डराउँछन् । तर, सानो उमेरका कारण इन्डोस्कोपी गर्न गाह्रो हुने भने होइन, डरका कारण गाह्रो हुने हो । यस्तो अवस्थामा बच्चालाई लठ्याएर इन्डोस्कोपी गर्नुपर्ने हुन्छ । यसका लागि बेहोस पार्ने डाक्टरको सहायता लिनुपर्ने हुन्छ । इन्डोस्कोपीमार्फत पेटमा घाउ छ कि छैन भनेर हेरेर बायप्सीका लागि मासु निकाल्ने प्रक्रिया ३ देखि ५ मिनेटमा सकिन्छ ।

समयमा उपचार नभएको अवस्थामा पछि गएर दीर्घकालीन असरसमेत हुने गर्छ । समयमा उपचार नहुँदा घाउ झन् ठूलो हुँदै जान्छ र कसैकसैलाई अल्सर पनि देखिने गर्छ । सानो बच्चामा अल्सर त्यति धेरै देखिँदैन । तर, अलि ठूलो उमेरका बच्चामा भने देखिन्छ । ठूला मानिसमा सानो आन्द्रा तथा पेटमा जुन किसिमको अल्सर हुन्छ, त्यो १३–१४ वर्षको बच्चामा पनि देखिने गर्छ ।

ठूला मानिसमा साग–सब्जी कम खानाले, पानी कम पिउनाले, खानपान तथा जीवनशैली राम्रो नहुनाले कब्जियत हुने गर्छ । बालबालिकामा भने दिसा राम्रोसँग भएन भने कब्जियत हुन्छ । जस्तै, हतार–हतारमा स्कुल जाने, स्कुलको ट्वाइलेटमा दिसा गर्न हिचकिचाउने, घरमा आएर पनि दिसा गर्ने अल्छी गर्ने कारणले गर्दा साइकल बन्छ र दिसा झन्–झन् कडा हुँदै जान्छ । दिसा कडा भएपछि बच्चाले दिसा गर्दा रोक्न खोज्ने, सानो बच्चा छ भने कुनामा खुट्टा च्यापेर बस्ने, अलि ठूला बालबालिकाले कपडामै दिसा गर्ने आदि कब्जियतका लक्षण हुन् ।

बायप्सी परीक्षणमा कीटाणु पोजेटिभ देखिएको खण्डमा आवश्यकताअनुसार १४ दिनसम्मको एन्टिबायोटिक दिने गरिन्छ । त्यसका साथै लामो समयसम्म एसिड कम गर्ने औषधि दिने गरिन्छ । दुखाइ ठिक नभएसम्म दुखाइको औषधि पनि दिनुपर्ने हुन्छ । बिरामीको खानपानमा थोरै परिवर्तन ल्याउनुपर्ने हुन्छ । बढी अमिलो भएका फलफूल तथा चिल्लोको सेवन कम गरिन्छ । ग्यास्ट्राइटिस भन्नेबित्तिकै एकदम खल्लो खाना, तेल, घ्यु नभएको खाना खानुपर्छ भन्ने होइन र यसरी बार्नुपर्दैन । घरमा पाक्ने नर्मल खानेकुरा खानुपर्छ । चिल्लो खानेकुरा र एसिड बढी भएका फलफूल मात्र बारे पुग्छ ।

४–५ वर्षअघिसम्म चिकित्सक स्वयंमा बालबालिकामा इन्डोस्कोपी गर्नुपर्छ भन्ने सोच थिएन
सुरुमा बच्चाका लागि इन्डोस्कोपी भन्ने नै थिएन । म आफ्नो अध्ययन सकेर सन् २०१२ मा नेपाल आउँदा बच्चाको इन्डोस्कोपी गर्न नेपालबाहिर गइरहेको अवस्था थियो । हाल इन्डोस्कोपी बालबालिकामा आवश्यक छ भनेर जनचेतना अभिवृद्धि भइरहेको अवस्था छ । अहिले कतिपय आमाबुबा बच्चालाई इन्डोस्कोपी गराउन आफैँ पनि आउनुहुन्छ । ४–५ वर्षअघि यस्तो परिवेश थिएन । त्यतिवेला बच्चामा इन्डोस्कोपी गर्दा खाना खाने नलीमा असर पार्छ कि अथवा बेहोस गरेर कसरी गर्ने हो, ठूलो जाँच हो भनेर डर मान्नुहुन्थ्यो । हाल बालबालिकाको पेटसम्बन्धी चिकित्सक ३–४ जना नेपालमा कार्यरत हुनुहुन्छ । पहिले चिकित्सकमा पनि बच्चालाई इन्डोस्कोपी गर्न पठाउनुनपर्ने सोचाइ हुन्थो । ४–५ वर्षअघिसम्म बच्चालाई इन्डोस्कोपीभन्दा पहिले दुखाइ कम गर्ने तथा एसिड कम गर्ने औषधि दिएर हेरिन्थ्यो । इन्डोस्कोपी ठूलालाई मात्रै हो भन्ने सोचाइ थियो, जुन बिस्तारै परिवर्तन हुँदै गएको छ ।

(हेल्थपोस्टकर्मी पुष्पराज चौलागाईंसितको कुराकानीमा आधारित)

  • ताजा समाचार
  • जनप्रिय

हेल्थपोष्ट टुइट्स सबै

ग्यास्ट्राइटिस अन्य कुनै रोगका कारण पो भएको हो कि ! 

पेटसम्बन्धी कुनै पनि खालको दुखाइ, जस्तै, पेट पोल्ने, दुख्ने, अटेसमटेस हुने, डकार आउने, अमिलो पानी आउने, ढ्याउ आउनेलगायत पेटसम्बन्धी समस्याको समष्टिगत रूपलाई सामान्यतया ग्यास्ट्रिक भन्ने गरिन्छ । ग्यास्ट्रिक अंग्रेजी शब्द भए पनि नेपालीमा समेत यसलाई उही रूपमा प्रयोग गरेको पाइन्छ । नेपाली समाजमा पेटसँग सम्बन्धित कुनै पनि रोगका लक्षण तथा असुविधालाई ग्यास्ट्रिकको समस्याका रूपमा बुझ्ने प्रचलन छ । वास्तवमा आमाशयसँग सम्बन्धित कुनै पनि रोग, जस्तै, भित्री भागमा रातो भएर आउनु, सुन्निनु, अल्सर हुनु, रक्तस्राव हुनुलगायत समस्या भएमा त्यसलाई मेडिकल भाषामा ग्यास्ट्राइटिस भन्ने गरिन्छ । उक्त शब्दलाई नेपालीमा प्रयोग गर्दा अपभ्रंस हुँदै ग्यास्ट्रिक भनिएको हो ।

पेटसम्बन्धी रोगलाई ग्यास्ट्रिक भन्ने गरिए पनि त्यो कुन प्रकारको रोग हो, के कारणले हुन्छ, कस्ता लक्षण देखिएका छन्, खानपानको समस्या, कीटाणु जे कारणले भएको भएपनि चिकित्सकले भने पत्ता लगाउनु आवश्यक हुन्छ । कतिपय अवस्थामा कुनै औषधिको प्रयोगका कारण यस्तो प्रकारको समस्या देखापर्न सक्छ । शरीरमा अन्य रोग लागेका कारण पनि यस्ता समस्या देखापर्न सक्छन् ।

कतिपय अवस्थामा मानिसले खाएको खानेकुराले शरीरका विभिन्न भागमा एलर्जीसमेत हुने गर्छ । केही खानेकुरा, जस्तै, प्रोटिनयुक्त खानेकुरामा भटमास, सामुद्रिक खानेकुराहरूले कतिपय मानिसलाई पेटमा एलर्जी हुने गर्छ । यसका कारण पनि ग्यास्ट्रिकको लक्षण देखापर्ने गर्छन् ।

किन हुन्छ ग्यास्ट्रिक ?
पेटमा अनुभूत हुने उल्लेखित समस्याहरूको सबैभन्दा बलियो कारण खानपान नमिल्नु नै हो । शरीरको पाचनक्षमताभन्दा बढी खाना खाँदा, शरीरलाई पचाउन गाह्रो हुनेखालका, जस्तै, माछा, मासु, चिल्लोपदार्थ, भुटेका खानेकुराजस्ता पदार्थ शरीरको क्षमताभन्दा बढी मात्रामा खाएमा ग्यास्ट्रिकका लक्षण, जस्तै, वाकवाकी लाग्ने, पेट असहज हुनेजस्ता समस्या मानव शरीरमा देखापर्ने गर्छन् ।

कतिपय अवस्थामा मानिसले खाएको खानेकुराले शरीरका विभिन्न भागमा एलर्जीसमेत हुने गर्छ । केही खानेकुरा, जस्तै, प्रोटिनयुक्त खानेकुरामा भटमास, सामुद्रिक खानेकुराहरूले कतिपय मानिसलाई पेटमा एलर्जी हुने गर्छ । यसका कारण पनि ग्यास्ट्रिकको लक्षण देखापर्ने गर्छन् ।
शरीरलाई आवश्यकभन्दा बढी मात्रामा खाना खानु, पचाउन असहज हुने खानेकुरा, जस्तै, माछा, मासु, दुग्धजन्य पदार्थ अत्यधिक मात्रामा खानु, मैदाबाट बनेका खानेकुराहरू धेरै खानाले समेत ग्यास्ट्रिकका लक्षणहरू देखापर्ने गर्छन् ।

खानपानका कारण विशेषगरी ३ कारणले ग्यास्ट्रिक हुने गर्छ– अत्यधिक मात्रामा खानु, खानाको एलर्जीका कारण र खानेकुरालाई मानव शरीरले राम्रोसँग पाचन गर्न नसक्नुका कारण । खानासँग सम्बन्धित अर्काे प्रकारको ग्यास्ट्रिकमा दूषित अथवा बासी खानेकुराको सेवनका कारण पनि ग्यास्ट्रिकको समस्या देखापर्ने गर्छ । राम्रोसँग तयार नगरिएको खानेकुरा, झिँगा भन्किएको खानेकुराका कारण पनि ग्यास्ट्रिकको समस्या देखापर्न सक्छ ।

आजकाल ब्याक्टेरियाजस्ता एकप्रकारका सूक्ष्म जीवाणुको संक्रमणका कारण सबैभन्दा बढी मात्रामा ग्यास्ट्रिक, अल्सर तथा अन्तिम अवस्थामा पेटको क्यान्सरसमेत हुने गरेको पाइन्छ । ६५–७० प्रतिशत मानिसको पेटमा यस्ता प्रकारका ब्याक्टेरिया पाइएको विभिन्न अध्ययनले पुष्टि गरेका छन् । यसप्रकारका कीटाणु मार्नका लागि कम्तीमा २ हप्तासम्म डबल एन्टिबायोटिक तथा एकप्रकारको एसिड कम गर्ने औषधि खानुपर्ने हुन्छ । कुनै पनि प्रकारका औषधि, जस्तै, पेन किलर, एन्टिबायोटिक तथा कुनै पनि औषधि प्रयोग गरिरहेका व्यक्तिमा ग्यास्ट्रिकको समस्या देखापर्ने गर्छ । यदि त्यस्ता प्रकारका औषधि सेवन गर्नुपर्ने अवस्था रहेमा ग्यास्ट्रिकलाई कम गर्ने, रोक्ने अथवा कुन विकल्प अपनाउन सकिन्छ, त्यो गर्नुपर्ने हुन्छ । अत्यधिक मानसिक तनाव, विभिन्न प्रकारका एन्जाइटी तथा डिप्रेसनका कारण पनि ग्यास्ट्रिकको समस्या देखापर्ने गर्छ ।

ग्यास्ट्रिक नसा तथा स्नायुप्रणालीसँग पनि सम्बन्धित समस्या हो । स्नायु तथा नसाका कारण हुने समस्या लिएर विशेषज्ञ चिकित्सकहरूकहाँ आउने बिरामीको संख्या अत्यधिक छ । कहिलेकाहीँ मिर्गौला सम्बन्धी रोग, जन्डिस, कलेजो सुन्निनु, विभिन्नप्रकारका संक्रमण, पाचनप्रणालीका विभिन्न समस्या, प्याङक्रियाज, पित्तथैली र पित्तनलीमा हुने विभिन्नप्रकारका समस्या भएमा समेत ग्यास्ट्रिकको समस्या आउने गर्छ । पेटमा क्षयरोग भएको अवस्थामा पनि ग्यास्ट्रिकको समस्या निम्तिने गर्छ ।

कतिपय अवस्थामा सामान्य कारणले ग्यास्ट्रिक हुने गर्छ, जसलाई उपचारको खासै आवश्यकता पर्दैन । कतिपय अवस्थामा भने ग्यास्ट्रिकका लागि जटिल प्रकारका उपचारका समेत आवश्यकता पर्न सक्छ ।

नेपालमा २०–२५ वर्षपहिले ग्यास्ट्रिकका विभिन्न जटिलता थिए । पहिले–पहिले अस्पतालहरूमा धेरै शल्यक्रिया ग्यास्ट्रिकका कारण हुने गर्थे । हाल ग्यास्ट्रिकको उपचार विधिमा विगतको तुलनामा धेरै नै प्रगति भएको पाइन्छ । वर्तमान समयमा ग्यास्ट्रिकका कारण शल्यक्रिया बिरलै हुने गरेको छ । हाल औषधिको सेवनबाटै ग्यास्ट्रिक निको हुन्छ ।

उपचार विधि
ग्यास्ट्रिकका बिरामीको उपचारमा चिकित्सकले यसको कारणअनुसार उपचार विधि अपनाउने गर्छन् । कारण पत्ता लगाउनेक्रममा बिरामीले दैनिक रूपमा खाने गरेका खानेकुराबारे चिकित्सकले सोध्ने गर्छन् । बिरामीलाई कति समयदेखि समस्या भएको हो, त्यसबारे पनि सोध्ने गरिन्छ । त्यसमा बिरामीको उमेरसमेत महत्वपूर्ण हुन्छ । यसका साथै, रगतबाट गरिने विभिन्न परीक्षण, कलेजो परीक्षण, दिसा–पिसाबका परीक्षणहरू, इन्डोस्कोपी तथा अल्ट्रासाउन्डलगायत परीक्षणले ग्यास्ट्रिक भए वा नभएको चिकित्सकले पत्ता लगाउने गर्छन् ।

नेपालमा २०–२५ वर्षपहिले ग्यास्ट्रिकका विभिन्न जटिलता थिए । पहिले–पहिले अस्पतालहरूमा धेरै शल्यक्रिया ग्यास्ट्रिकका कारण हुने गर्थे । हाल ग्यास्ट्रिकको उपचार विधिमा विगतको तुलनामा धेरै नै प्रगति भएको पाइन्छ । वर्तमान समयमा ग्यास्ट्रिकका कारण शल्यक्रिया बिरलै हुने गरेको छ । हाल औषधिको सेवनबाटै ग्यास्ट्रिक निको हुन्छ । यदि कीटाणुहरूका कारण ग्यास्ट्रिक भएको छ भने सामान्यतया दुई हप्ताको विशेषप्रकारको एन्टिबायोटिक खाएरै ग्यास्ट्रिक निको हुन्छ । सामान्य रूपमा मुखबाट खाने औषधिबाटै अल्सरसमेत ठिक हुन सक्छ ।

कतिपयमा घाँटीबाट एसिड फर्किने समस्यासमेत हुन्छ । त्यसका लागि एसिड कम गर्ने औषधि खानुपर्ने हुन्छ, जुन केही लामो समय अर्थात् आवश्यकताअनुसार महिनौँ वा वर्षौंसमेत खानुपर्ने हुन सक्छ ।
यदि कसैमा ग्यास्ट्रिकका कारण रगत बग्ने समस्या देखापरेमा धेरैजसो अवस्थामा औषधिबाटै ठिक हुने अवस्था भए पनि कोही–कोहीमा भएको रक्तस्राव अनियन्त्रित भई आन्द्रा नै छेडियो तथा रक्तस्राव रोक्न सकिएन, आन्द्रा नै जाम भयो भने त्यस्तो अवस्थामा केही प्रतिशत ग्यास्ट्रिकका रोगीमा मात्रै शल्यक्रियाको आवश्यकता पर्ने गर्छ ।

रोकथामका उपाय
– खानपानका विशेष ध्यान दिने ।
– स्वच्छ तथा स्वस्थ खानेकुरा नियन्त्रित रूपमा खाने ।
– सामान्यतया दिनको चारपटकसम्म खाना खाने ।
– अत्यधिक मात्रामा चिल्लो भएको तथा बाहिरको तयारी खानेकुरा नखाने ।
– भान्छामा उपलब्ध खानेकुरालाई नै व्यवस्थित रूपमा खाने ।
– पेटसम्बन्धी समस्या देखिएमा सम्बन्धित विशेषज्ञ चिकित्सकबाट परीक्षण गराउने ।
– विशेषज्ञले दिएको सल्लाहअनुसारका परीक्षण गराउने ।
– अन्य कुनै रोगका कारण ग्यास्ट्रिकको समस्या देखापरेको हो भने सबैभन्दा पहिले त्यस्ता प्रकारका रोगको उपचार गराउने ।

उपचारपश्चात् बिरामी पूर्ण रूपमै पहिलेको अवस्थामा आउन सक्छ । ग्यास्ट्रिकको उपचारका क्रममा आएका बिरामीलाई अन्य रोगहरू भएको पत्ता लागेमा सबैभन्दा पहिले उक्त रोगको उपचार गराउनु आवश्यक हुन्छ ।

डा. शर्मा पाटन अस्पताल र सुमेरु अस्पतालमा आवद्ध छन् ।

  • ताजा समाचार
  • जनप्रिय

हेल्थपोष्ट टुइट्स सबै