मेजोपज भन्दा पहिला किन हुन्छ स्मरण समस्या?

हेल्थपोस्ट नेपाल

न्युयोर्कको लेनोक्स हिल अस्पतालकी न्यूरोलोजिस्ट गायत्री देवी र उनको सहयोगीले आफ्नो करियरको सुरुमै एक गल्ती गरे। उनले रजोनिवृत्ति (मेनोपज)बाट गुज्रिरहेको एक महिलालाई अल्जाइमर को बिरामी भनी बुझे।

धेरै राउन्डको उपचार पछि महिलाको स्वास्थ्यमा सुधार भयो र डा. गायत्रीले उनको प्रारम्भिक लक्षण बिर्सने र अलमलिने महसुस गरिन्। यी लक्षणहरू पछाडि अर्को कारण थिए।

बिरामीको मष्तिष्कसँग जोडिएको समस्या तिनीहरूको एस्ट्रोजेन (महिला हर्मोन) स्तरमा तीव्र गिरावटसँग जोडिएको थियो। रजोनिवृत्तिको वरपरका वर्षहरूमा यो हर्मोनमा धेरै उतार–चढाव हुन्छ। चिकित्सा भाषामा महिलाको अन्तिम महिनावारी भएको एक वर्षपछि रजोनिवृत्ति सुरु हुन्छ।

यो घटनाले डा. गायत्रीलाई रजोनिवृत्तिको लक्षण बारे अनुसन्धान गर्न प्रेरित गर्यो जसको बारेमा थोरै जानकारी छ। त्यो लक्षणको नाम ब्रेन फग थियोे।

ब्रेन फग (कहिलेकाहीँ मेन्टल फग पनि भनिन्छ) को बारेमा सबैभन्दा चिन्ताजनक चीजहरू मध्ये एक यो हो कि धेरै महिलाहरू यसबाट पीडित छन्, तर यसको कारणहरू बारे अनजान छन्।

स्मृतिमा प्रभाव

डा गायत्रीले भनिन्,‘धेरै महिलाहरूलाई प्रिमेनोपज (रजोनिवृत्ति वरपरको अवधि, जुन सात वर्षसम्म रहन्छ) को समयमा धेरै शब्दहरू सम्झन गाह्रो हुन्छ, एकपल्ट धेरै विषयमा ध्यान केन्द्रित गर्न गाह्रो हुन्छ। उनीहरुलाई बोल्न पनि गाह्रो हुनसक्छ। प्राय महिलाहरु बोल्न राम्रो मान्छन्।
शिकागोको इलिनोइस विश्वविद्यालयका मनोचिकित्सा, मनोविज्ञान, प्रसूति र स्त्री रोगका प्राध्यापक र अमेरिकन मेनोपज सोसाइटीका पूर्व अध्यक्ष पाउलिन माकी बताउँछन्, ‘यसले उनीहरूको स्मरण शक्तिमा असर गर्छ, जस्तै जब हामी पसलमा जान्छौं त्यसबेला के किन्न लागेको के सम्झने प्रयास गर्छौं।’

यसबाहेक ब्रेन फगले हाम्रो कथा सुनाउने वा कुराकानीमा भाग लिने र ती कुराहरूलाई पछि सम्झने क्षमतालाई पनि असर गर्छ।

समस्या जति व्यापक छ, त्यति यसमा ध्यान दिइएको छैन

प्रो माकी भन्छिन्, ‘हाम्रो अध्ययनमा हामीले चिकित्सकीय रूपमा महत्वपूर्ण कमजोरीहरू फेला पारेका छौं। १० प्रतिशत महिलाहरूले उनीहरूको उमेरको हिसाबले धेरै कम अंक पाएका थिए। तर अरू धेरै व्यक्तिले कठिनाइको अनुभव गर्छन् जसले उनीहरूको काम वा क्षमतामा प्रभाव पार्दैन, तर तिनीहरूमा पनि भिन्नता छ।’

डा. गायत्रीका अनुसार, ‘लगभग ६० प्रतिशत प्रि–मेनोपज वा मेनोपज भएका महिलाहरूले धेरै परिवर्तनहरू अनुभव गर्छन्, तर यसको उपचार गर्न सकिन्छ।’

एस्ट्रोजनको संवेदनशीलता

एउटा ठूलो कठिनाई यो हो मस्तिष्कमा एस्ट्रोजन रिसेप्टरहरू हुन्छन् र तिनीहरूमध्ये धेरै हिप्पोक्याम्पसमा अवस्थित छन्, अर्थात मस्तिष्कको भाग जुन मेमोरी रिकभरी वा पुनः प्राप्तिको लागि महत्वपूर्ण हुन्छ।

‘जब एस्ट्रोजनमा अचानक गिरावट आउँछ, हिप्पोक्याम्पसका केही गतिविधिहरू प्रभावित हुन्छन्,’ डा गायत्री बताउँछिन्।

प्रो माकी भन्छिन् अध्ययनमा रहेका महिलाहरू जसको अण्डाशय (जहाँ धेरै एस्ट्रोजन उत्पादन हुन्छ) हटाइयो, उनीहरूलाई एस्ट्रोजेन पूरक दिदा फाइदा भयो।

तर प्रि–मेनोपजबाट गुज्रिरहेका सबै महिलाहरू मेन्टल फगबाट पीडित हुँदैनन्, किन?

यो किनभने एस्ट्रोजेन को प्रभाव हरेक महिलामा फरक हुन्छ।

‘मेन्टल फग’ शब्द १९ औं शताब्दीको मध्यमा बेलायती चिकित्सक एडवर्ड टिल्टले प्रयोग गरेका थिए। यसले रजोनिवृत्तिबाट गुज्रिरहेका भिक्टोरियन रोगीहरूले अनुभव गरेको फगको वर्णन ग¥यो, जस्तै उनीहरूले आफ्नो पर्स कहाँ छोडे वा घर कसरी फर्कने भन्ने कुरा याद गर्दैन थिए।

पसिना र स्मृति

पिट्सबर्ग विश्वविद्यालयका मनोचिकित्सक प्राध्यापक रेबेका थर्स्टन भन्छिन् “तर एस्ट्रोजेन मात्र कारक होइन । निद्रामा अवरोध जस्ता अन्य कारकहरू पनि विचार गर्नुपर्दछ। रजोनिवृत्ति हुँदा ६० प्रतिशत सम्म महिलाहरूले गुनासो गर्छन्। जसको सम्बन्ध मेमोरीसँग छ।’

निद्राको कमीले मेमोरी सर्किटमा हस्तक्षेप गर्छ, त्यसैले अत्यधिक पसिना आउँछ।

अत्याधिक गर्मी अचानक शरीरभरि फैलिन्छ, जसको कारण छाला रातो हुन्छ र पसिना आउँछ।

निद्रामा गहिरो प्रभाव पार्नुका साथै अत्याधिक पसिना आउनु आफैमा समस्या हो । कतिपय महिलाले पसिनाका कारण मध्यरातमा ब्यूँझने गरेको गुनासो गर्छन् भने कतिपय महिलाले पसिनाका कारण कपडा र ओछ्यान फेर्नुपर्ने हुन्छ ।

प्रो. थस्र्टनका अनुसार, ‘हामीले धेरै पसिना आउनुलाई महिलाहरूले सामना गर्नुपर्ने एउटा सानो लक्षणको रूपमा सोच्यौं, तर यो हृदय रोगको जोखिमसँग जोडिएको छ, जसले मस्तिष्क रोगहरू निम्त्याउन सक्छ। यसले दुवै पक्षको जडानलाई असर गर्छ। यसले हिप्पोक्याम्पसको दुबै छेउको जडानलाई असर गर्छ र स्मरणशक्ति कम गर्छ।’

मुड स्विग, चिन्ता र डिप्रेसन, जुन प्री मेनोपजको समयमा बढ्छ, स्मरण शक्तिमा पनि असर गर्छ।

चेतनाको कमी

यदि यी लक्षणहरू यति व्यापक छन् भने, तिनीहरूको बारेमा किन कुरा गरिएन?

यसको कारण चेतनाको कमी देखिन्छ, किनकि धेरै संस्कृतिहरूमा रजोनिवृत्तिको बारेमा खुलेर छलफल गरिएको छैन।

युनिभर्सिटी अफ विस्कन्सिन–मिलवाउकीका मनोविज्ञानका प्रोफेसर करेन फ्रिक भन्छिन्, ‘यी समस्याहरू धेरै वर्षसम्म रहन सक्छन्, र महिलाहरूलाई उनीहरू प्रि–मेनोपजमा छन् भन्ने पनि थाहा नहुन सक्छ। त्यसैले यी लक्षणहरूलाई अन्य कारणहरूमा श्रेय दिन सजिलो छ।’

रजोनिवृत्ति को लक्षण के हो?

महिनावारी को अवधि र आवृत्तिमा परिवर्तन
महिनावारी को प्रवाहमा परिवर्तन (छिटो वा ढिलो)
योनि सुख्खा पन
सुत्न कठिनाई
धेरै दुखाइ र कठोरता
मुड स्विंगहरू
तौल घट्नु
पिसाब मार्गको संक्रमण

प्रो फ्रिकका अनुसार, ‘४० देखि ५० वर्षका महिलाहरू धेरै व्यस्त थिए, उनीहरू जागिरमा वा घरको हेरचाहमा व्यस्त थिए। उनीहरूका विभिन्न उमेरका छोराछोरी थिए, उनीहरूले आमाबाबुको हेरचाह गरिरहेका थिए, त्यसैले यी चीजहरूको लागि तनाव जिम्मेवार मानिन्छ।’

‘जहाँ धेरै पेशेवर महिलाहरु यस बारे कुरा गर्न डराउँछन्। महिलाहरु आफ्नो करियर मा केहि हासिल गर्न को लागी धेरै कडा परिश्रम गर्छन् र उनीहरु वृद्ध वा कमजोर देखिन चाहदैनन्।’

डाक्टरहरूले रजोनिवृत्ति र मस्तिष्कमा यसको प्रभावबारे अझ राम्रो अनुसन्धानको आवश्यकता रहेको कुरामा सहमत हुन्छन्। सबैभन्दा ठूलो कुरा के हो भने यसबारे जनचेतना जगाउनुपर्छ जसका कारण लाखौं महिलालाई यो अनावश्यक पीडाबाट बचाउन सकियोस् ।

उपचार

प्रो माकिको अनुसार पहिलो चरणको रूपमा ‘महिलाहरू नडराउनु महत्वपूर्ण छ किनभने उनीहरूलाई अल्जाइमर भएको हुन सक्छ। यो सम्भव छैन, उनीहरूलाई भइरहेको सामान्य हो।’

‘यस विषयमा अध्ययनबाट मिश्रित नतिजाहरू छन्, तर त्यहाँ संकेतहरु छन् कि मानसिक फोगिंग अस्थायी हो र मष्तिष्कले कम वा कुनै एस्ट्रोजनको साथ काम गर्ने बानी परेको कारण कम हुन्छ।’

तर यदि धेरै पसिनाले रातभरि जागिर जागा राख्छ भने डाक्टरसँग परामर्श लिनुपर्छ। केहि अवस्थामा विशेष गरी युवतीहरूमा हर्मोन रिप्लेसमेन्ट थेरापी पनि सिफारिस गरिन्छ। यसको फाइदाहरू जोखिम भन्दा बढी हुन्छन्।’

डा. गायत्री सहमत छिन् कि धेरै महिलाहरूले यो थेरापी लाई राम्रो प्रतिक्रिया दिन्छन्। झण्डै दुई दशकअघि एउटा विवादास्पद अध्ययन प्रकाशित भएपछि यस थेरापी को प्रयोग निकै कम भएको छ । यसले हर्मोन रिप्लेसमेन्ट थेरापी लाई स्तन क्यान्सरसँग जोड्यो – एक निष्कर्ष जुन पछि चुनौती थियो।

उनी भन्छिन्, ‘आधुनिक हर्मोन रिप्लेसमेन्ट थेरापी विगतको तुलनामा बढी केन्द्रित भएको छ, र त्यहाँ धेरै प्रकारका एस्ट्रोजन छन्। धेरै अवस्थामा तिनीहरू लाभदायक हुन सक्छन्।’

ति महिलाहरुको लागी हल्का लक्षणहरू अनुभव गर्ने वा हर्मोन थेरापी नलिने धेरै उपायहरू छन् जसले संज्ञानात्मक कार्यसम्पादन सुधार गर्न मद्दत गर्न सक्छ।

एरोबिक्स व्यायाम, खेलकुद वा मानसिक व्यायाम, राम्रो निद्राको दिनचर्या, मदिराको खपत कम गर्ने र राम्रोसँग खाना खाने सबैले रजोनिवृत्तिबाट उत्पन्न हुने लक्षणहरू कम गर्न मद्दत गर्न सक्छ।

बीबीसी हिन्दी

 



Leave a Reply

Your email address will not be published.