डेंगु नियन्त्रण गर्ने बाटो

पछिल्ला केही महिनायता देशका विभिन्न ठाउँमा देखिएको डेंगुको प्रकोपका कारण अहिले जनमानसमा एक प्रकारको त्रास देखिएको छ । कतिपय सन्दर्भमा डेंगु रोगको जोखिमलगायत विषयमा प्रर्याप्त अनुसन्धान नै भएका छैनन् भनेर पनि विषयहरू आइरहेका छन् । अहिले प्रकोपको समयमा सरोकारवाला निकायको भूमिकाको सन्दर्भमा समीक्षा गरिरहँदा रोगको अवस्था र कारणबारे आमपब्लिकमा प्रर्याप्त बहस र जनचेतना आवश्यक देखिन्छ ।

कतिपय अवस्थामा रोग कसरी फैलिन्छ ? कसरी बच्ने ? वा सरकारको वा अन्य निकायको भूमिका के हुनुपर्छ भन्नेमा पनि जनमानसमा बुझाइमा अपर्याप्तता देखिएको छ । अहिले प्रकोप वा महामारीको अवस्था निम्तिन सक्ने जोखिमको अवस्थामा सावधानी र सचेततापूर्वक प्रकोपको सामना एवम् नियन्त्रणमा लाग्नु नै बुद्धिमानी हो ।

डेंगुको प्रकोप रोकथामका लागि प्रभावकारी भ्याक्सिन तथा कुनै निश्चत उपचार नभएको अवस्थामा रोग सार्ने लामखुट्टेको नियन्त्रण गर्ने र यसको टोकाइबाट बच्नु नै रोगबाट जोगिने उत्तम उपाय हो । चिकुनगुन्या, जिका, डेंगुलगायत रोग सार्ने एडिज एजिप्टाई र एडिज अल्बोपिक्टस प्रजातिका लामखुट्टे रोग वाहकका रूपमा रहेका छन् । नेपालको भौगोलिक विभिन्नता, भूभागीय उच्चता र परिवर्तित जैव–पर्यावरणबीच अन्योन्याश्रित सम्बन्ध रहन्छ । यी तत्त्वले अनुकूल प्रजननस्थानको सिर्जना हुने परिप्रेक्ष्यमा यिनीहरूको उपस्थिति, वितरण वा विस्तार र उपलब्धताले निकै अर्थ राख्छ । रोगको संक्रमणलाई जलवायु परिवर्तन र बढ्दो तापक्रम, बढ्दो जनसंख्या, सहरीकरण, जनसांख्यिक सम्बन्ध, परिवहन, निवासकेन्द्रित पर्यटनलगायत स्थानीय एवम् विश्वव्यापी रूपमा आएको परिवर्तनसँग जोडेर हेर्नुपर्छ ।

डेंगु रोगबाहेक लामखुट्टेका प्रजातिको जनसंख्या नियन्त्रण गर्न नसक्ने उपाय अवलम्बन गर्नुुभन्दा विश्वमा प्रचलित प्रभावी विधिको अभ्यास गर्न ढिलो गर्नुहँुदैन । भेक्टरको जैविक विधिद्वारा नियन्त्रण, विभिन्न प्रकारका प्रजननस्थान हटाएर वा नष्ट गरेर, प्रजनन क्षमतालाई प्रभावित गरेर नियन्त्रण गर्ने र प्रत्यक्ष रूपमा व्यक्तिगत सुरक्षाका उपाय अवलम्बन गर्नु नै राम्रो तरिका हो ।

विश्व तापमानमा भएको वृद्घि र जलवायु परिवर्तनका कारण यी दुवै प्रजातिका लामखुट्टेको भौगोलिक सीमा विस्तार भइरहेको तथ्य हामीले भुल्नुहुँदैन । विशेषगरी, डेंगुलगायतका संक्रामक रोग सार्न सक्ने प्रजातिका भेक्टरहरू उच्च भूभागमा समेत स्थापित भइसकेका छन् । प्रमुख भेक्टर अर्थात् लामखुट्टे एडिज एजिप्टाईले १८०० मिटर तथा एडिज अल्बोपिक्टस २१०० मिटरको उचाइसम्म प्रजनन गर्न समर्थ रहेको पाइएको छ । यी दुवै प्रजातिका लामखुट्टेले फुल पार्दा मुख्य प्राथमिकतामा फ्याँकिएका टायरहरू रहेको पाइएको छ ।

अनुसन्धान परिषद्ले नै गरेको अनुसन्धानका प्रतिवेदनलाई हेर्दा हामीले जनचेतना बढाउनका लागि धेरै नै काम गर्नुपर्ने अवास्था देखिन्छ । रोगको जोखिम रहेका क्षेत्रमध्ये माथिल्लो भू(भागका जिल्लामा भन्दा तल्लो भू(भागका जिल्लामा जनमानसले डेंगुबारे धेरै सुनेको पाइएको छ ।

माथिल्लो भू–भागका जिल्लामा १६ प्रतिशत र तल्लो भू–भागका जिल्लामा ५३ प्रतिशत जनताले डेंगुबारे सुनेको पाइएको छ । तर, रोगको नाम मात्रै सुनेर पनि यो जोखिन न्यूनीकरणका लागि पर्याप्त हुँदैन । यस सन्दर्भमा १३ प्रतिशत जनताले मात्र डेंगु रोकथामका उचित उपाय अपनाएको पाइएको छ, जसमा माथिल्लो भू–भागका तुलनामा तल्लो भू–भागका जिल्लाहरूमा उचित उपायको बढी अभ्यास गरिएको देखिन्न ।

अनुसन्धानकै तथ्यबाट पनि के पुष्टि हुन्छ भने केही वर्षयता डेंगु महामारीका रूपमा फैलिरहेको अवस्थामा पनि जनमानसमा यस रोगसम्बन्धी ज्ञानको चरम अभाव छ । यो तथ्यले पनि रोगलाई महामारीका रूपमा फैलिन नदिन र यसलाई नियन्त्रण गर्न देशव्यापी जनचेतना फैलाउनु आवश्यक छ र रोकथाम तथा नियन्त्रणका उपायको आमजनस्तरमा व्यावहारिक कार्यान्वयन आवश्यक छ भन्ने पुष्टि गर्छ ।

अहिले रोग नियन्त्रणका लागि धेरै ठाउँहरूमा धुवाउने विषादी (फगिङ) को प्रयोग अत्यधिक भइरहेको पाइन्छ । वैज्ञानिक रूपमा भन्नुपर्दा फगिङले एकातिर वातावरण र मानव स्वास्थ्यमा नकारात्मक असर उत्पन्न गर्छ भने अर्कोतर्फ यो विधि डेंगु नियन्त्रणमा प्रभावकारी पनि छैन ।

विश्व तापमानमा भएको वृद्घि र जलवायु परिवर्तनका कारण भइरहेको कीटजन्य रोग डेंगुको भौगोलिक सीमाविस्तार र यसको रोकथामका लागि प्रभावकारी कार्यक्रमको कार्यान्वयन अत्यन्त आवश्यक छ । यसक्रममा नेपालका विभिन्न स्थान (उचाइ) मा बसोवास गर्ने समुदायको डेंगु र यसको भेक्टरप्रतिको ज्ञान, प्रवृत्ति र यसको रोकथाम र नियन्त्रणका निम्ति गरिने अभ्यास वा व्यावहारिक रूपमा गरिने प्रयासको स्तर अभिवृद्घि गर्नु आवश्यक छ ।

डेंगु रोगबाहेक लामखुट्टेका प्रजातिको जनसंख्या नियन्त्रण गर्न नसक्ने उपाय अवलम्बन गर्नुुभन्दा विश्वमा प्रचलित प्रभावी विधिको अभ्यास गर्न ढिलो गर्नुहँुदैन । भेक्टरको जैविक विधिद्वारा नियन्त्रण, विभिन्न प्रकारका प्रजननस्थान हटाएर वा नष्ट गरेर, प्रजनन क्षमतालाई प्रभावित गरेर नियन्त्रण गर्ने र प्रत्यक्ष रूपमा व्यक्तिगत सुरक्षाका उपाय अवलम्बन गर्नु नै राम्रो तरिका हो । यसका निम्ति यस विषयसम्बन्धी कीट वैज्ञानिक युवा मानव संसाधनको क्षमता अभिवृद्घि र नयाँ जनशक्ति पनि विकास गर्नुपर्छ ।

भौगोलिक सूचना प्रणाली, तथ्यांक संकलन र उपलब्धता, निगरानी प्रणाली आदिजस्ता नवपद्घति र साधनको प्रविधिसँगको सामन्जस्यले तत्क्षेत्र वा स्थानको वानस्पतिक संरचना, पानी, तापमान, आरद्रता, वायुमण्डल, भू–प्रयोग, मौसम आदिसम्बन्धी विस्तृत तथ्य र आँकडा प्राप्त गर्न सकिन्छ, जसले रोगबाहेक कीट पारिस्थितिकी र रोगको प्रसारण गतिकी (प्याथोजेन ट्रान्समिसन डायनामिक) बीचको सुस्पष्ट सम्बन्ध बुझ्नेक्रममा उत्पन्न मार्ग–अवरोध हटाउन सकिन्छ ।

साथै, विश्व तापमानमा भएको वृद्घि र जलवायु परिवर्तनका कारण भइरहेको कीटजन्य रोग डेंगुको भौगोलिक सीमाविस्तार र यसको रोकथामका लागि प्रभावकारी कार्यक्रमको कार्यान्वयन अत्यन्त आवश्यक छ । यसक्रममा नेपालका विभिन्न स्थान (उचाइ) मा बसोवास गर्ने समुदायको डेंगु र यसको भेक्टरप्रतिको ज्ञान, प्रवृत्ति र यसको रोकथाम र नियन्त्रणका निम्ति गरिने अभ्यास वा व्यावहारिक रूपमा गरिने प्रयासको स्तर अभिवृद्घि गर्नु आवश्यक छ ।

दीर्घकालीन कार्ययोजना र राष्ट्रियस्तरमा यस रोगबाहेक लामखुट्टे प्रजातिको बृहत् सर्वेक्षणका साथै यस रोगको सम्भावित प्रसारको अनुमान वा रोकथाम, निवारण, सुरक्षा वा नियन्त्रणका निम्ति व्यक्ति अनि समुदायमा डेंगु र वाहक प्रजातिसम्बन्धी चेतना र ज्ञानको व्यापक अभिवृद्घि आजको परम आवश्यकता हो ।

(सोमबार परिषद्ले आयोजना गरेको पत्रकारसम्मेलनमा वितरित विज्ञाप्ति र व्यक्त धारणामा आधारित)

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

सम्बन्धित समाचार

  • ताजा समाचार
  • जनप्रिय