मिर्गौला प्रत्यारोपणमा त्रिवि शिक्षण अस्पतालका ११ वर्ष, ५७२ सफल प्रत्यारोपण

नेपालमा मिर्गौला प्रत्यारोपणको ११ वर्ष पूरा भएको छ । महाराजगन्जस्थित त्रिभुवन विश्वविद्यालय शिक्षण अस्पतालले ११ वर्षअघि आजकै दिन (८ अगस्टमा) मिर्गौलाको पहिलो सफल प्रत्यारोपण गराएको थियो । मिर्गौला प्रत्यारोपणको इतिहासलाई केलाउँदा सन् २००७ मा सोल्टी होटेलमा नट्स अफ सार्कको सम्मेलनमा तत्कालीन स्वास्थ्यमन्त्री गिरिराजमणि पोेखरेलले नेपालमा प्रत्यारोपणको आवश्यकता महसुस गरी अंग प्रत्यारोपण समन्वय समितिको गठन गरेका थिए । समितिले प्रत्यारोपण सम्भव छ वा छैन, कुन अस्पताललाई कसरी लाइसेन्स दिनेलगायत विषयमा अध्ययन गरी सिफरिस गर्ने जिम्मेवारी पाएको थियो ।

स्वदेशमा प्रत्यारोपण सेवा उपलब्ध नहुँदा अन्य देशमा गएर महँगो मूल्यमा प्रत्यारोपण गराएर आउनुपर्ने बाध्यता र त्यसपछि पनि आवश्यक नियमित चेकजाँच र उपचारसमेत स्वदेशमा उपलब्ध नहुँदा बिरामीले पटक–पटक विदेश धाइरहनुपर्ने असहज अवस्था थियो । यही झन्झटिलो उपचारसेवा पनि सम्भ्रान्त परिवारको मात्र पहुँचमा थियो, किनकि, निम्न र मध्यमवर्गीय परिवारका लागि विदेश गएर प्रत्यारोपण गराउनु र त्यसपछिको नियमित व्ययभारको वहन गर्नु कल्पनाबाहिरको कुरा थियो ।

अर्कोतर्फ मुलुकमा मिर्गौला फेलका बिरामीको संख्या बढ्दै थियो । मिर्गौलारोगीको यसकिसिमको उपचारमा पहुँचहीनताको अवस्थालाई मध्यनजर गर्दै त्रिवि शिक्षण अस्पतालका केही चिकित्सकले आफ्नै अस्पतालमा मिर्गौला प्रत्यारोपण सेवा सञ्चालन गर्न सक्रियता देखाए । अस्पतालले प्रत्यारोपण सेवा सुरु गर्ने लक्ष्यका साथ तयारी बढाइरहेकै थियो, समितिले पनि पूर्वाधार, जनशक्तिलगायतको अध्ययन–अनुसन्धान गरी सक्षम पाइएका केही अस्पताललाई प्रत्यारोपण लाइसेन्स दिने प्रक्रिया बढायो ।

यसैबीच, त्रिवि अस्पतालले मिर्गौला प्रत्यारोपण अनुमति प्राप्त गर्यो । लाइन्सेस पाएसँगै अस्पताल मिर्गौला प्रत्यारोपणको तयारीमा जुट्यो । नेपालमै पहिलोपटक ८ अगस्ट २००८ मा त्रिवि अस्पतालमा नेफ्रोलोजिस्ट डा. दिव्यासिंह शाह र युरोलोजिस्ट डा. भोलाराज जोशी र उनको टिमले अस्ट्रेलियाका सर्जन डा. डेभिड फ्रान्सिसको सहयोगमा सफलतापूर्वक मिर्गौला प्रत्यारोपणलाई मूर्तरूप दियो । हेमराज श्रेष्ठ स्वदेशमै मिर्गौला प्रत्यारोपण गराउने पहिलो बिरामी बने । आफ्नी श्रीमतीले मिर्गौला दान गरेर श्रेष्ठलाई पुनर्जीवन दिइन् । प्रत्यारोपणले एक दशक पार गर्दा हाल सरकारी र निजी गरी ८ वटा अस्पतालले मिर्गौला प्रत्यारोपणका लागि अनुमति पाइसकेका छन् । हालसम्म १ हजार ३ सयभन्दा बढी मिर्गौला प्रत्यारोपण भइसकेको सरकारी तथ्यांक छ ।

त्रिविमा ५ सय ७२ प्रत्यारोपण, ५ महिना पालो कुर्नुपर्ने बाध्यता
त्रिवि शिक्षण अस्पतालको मिर्गौला प्रत्यारोपण विभागले हालसम्म ५ सय ७२ वटा प्रत्यारोपण गरिसकेको छ । एउटा विभागका रूपमा एक दशकमा यत्रो संख्यामा प्रत्यारोपण गर्नु आफैँमा महत्वपूर्ण कुरा हो । त्रिविको यो प्रत्यारोपण संख्या मानव अंग प्रत्यारोपणकै लागि स्थापना भएको विशिष्टीकृत अस्पताल मानव अंग प्रत्यारोपण केन्द्रको भन्दा केही मात्र कम हो । यसबाट जनशक्ति र साधन–स्रोतका हिसाबले मिर्गौला प्रत्यारोपणमा नेपाल बिस्तारै आत्मनिर्भरतातर्फ उन्मुख भएको देखिन्छ ।

‘मिर्गौला प्रत्यारोपणलाई अलि सहज, सरकारको सहयोग, ब्रेनडेथ भएकाबाट मिर्गौला लिई प्रत्यारोपण (क्याडामेरिक प्रोग्राम) सुरु गर्न सकेमा डायलाइसिसमा लामो समय बस्नुपर्ने बाध्यताबाट छुटकारा पाउन सहज हुने थियो,’ डा. चालिसे भन्छन्, ‘यसका साथै छुट्टै मिर्गौला रोग केन्द्र स्थापना गर्न सकेमा अझ बढी बिरामीले सेवा पाउने कुरामा विश्वस्त छु ।’

सुरुवाती दिनहरूमा हप्ताको एउटा मात्र प्रत्यारोपण गर्दै आएको त्रिविले प्रत्यारोपण गर्ने बिरामीको चाप बढ्दै गएपछि प्रत्येक साताको बुधबार दुईवटा प्रत्यारोपण गर्न थालेको अस्पतालका मिर्गौला विशेषज्ञ उपप्रा. डा. पवनराज चालिसेले जानकारी दिए । पूर्वाधारको कमीका बाबजुद पनि अस्पतालले मिर्गौला प्रत्यारोपणका लागी हप्तामा एकदिन २ वटा अप्रेशन थिएटरको समय दिएको छ । तर, यसले प्रत्यारोपणको माग थेग्न सकिरहेको छैन । अस्पतालले एकदिनको मात्र समय उपलब्ध गराउन सक्दा प्रत्यारोपणका लागि बिरामीले ४–५ महिनासम्म कुनुपर्ने बाध्यता विद्यमान छ । सबै विभागहरूलाई अप्रेशन गर्ने व्यवस्था मिलाउनु पर्ने भएकोले तत्काल भौतिक पूर्वधार नबढेसम्म हप्तामा २ जनाले मात्र सेवा पाउने छन् ।

धेरै विभाग हुँदा विशेषज्ञका हिसाबले प्रत्यारोपणमा फाइदा, साधन–स्रोतका हिसाबले घाटा
प्रत्यारोपणका लागि युरोलोजिस्ट, नेफ्रोलोजिस्ट, रेडियोलोजि, ल्याब, नसिंङ्ग सेवा लगाएतका अन्य विशेषज्ञ चिकित्सकको आवश्यकता पर्छ । ‘अस्पतालमा सबै विभाग मजबुत भएका कारण उपचारका क्रममा केही समस्या देखिएको खण्डमा त्यसको तत्काल समाधान गर्न सहज हुन्छ,’ डा. चालिसे भन्छन्, ‘तर, धेरै विभागबीच भएका पूर्वाधार र अप्रेसन थिएटरहरू बाँढ्नुपर्दा प्रत्यारोपणलाई मात्र समय दिन सकिराखिएको छैन । यसको विकल्प भनेको त्रिवि शिक्षण अस्पताल हातामा छुट्टै मिर्गौलारोगको सेन्टर स्थापना गर्नु नै हो ।’

मिर्गौला फेल हुने कारणमा पिसाबनलीमा ढुंगा
अस्पतालमा आएका बिरामीका आधारमा मिर्गौला फेल हुने प्रमुख कारण पिसाब बन्द हुने समस्या रहेको चिकित्सकहरूको अनुभव छ । बिरामीका दुवै पिसाबनलीमा ढुंगा आएर बसेको खण्डमा पिसाब रोकिन गई मिर्गौला फेल हुने उच्च सम्भावना हुने चिकित्सकको भनाइ छ । तर, तुरुन्तै अप्रेसन गरेर ढुंगा निकाल्न सकेको खण्डमा भोलिका दिनमा मिर्गौला फेल हुनबाट जोगिन सकिने डा. चालिसे बताउँछन् ।

‘रोग लागेको प्रथम चरणमै उपचार गराएको खण्डमा मिर्गौला बचाउन सकिन्छ,’ डा. चालिसे भन्छन्, ‘मधुमेह भएको खण्डमा सुगरलाई नियन्त्रणमा राख्न सकिएन भने यसको असर आँखा, मिर्गौला र मुटुमा पर्ने गर्छ । मिर्गौलामा असर गरेमा जीवनभर डायलाइसिस गर्नुपर्ने अवस्था आउँछ । पहिले नै नियन्त्रणमा राख्न सकेको खण्डमा मिर्गौला फेल हुनबाट जोगाउन सकिन्छ ।’ मिर्गौला फेल हुनुमा अस्वस्थकर खानपिन, पानी कम खानु, रक्तचाप र मधुमेहमा नियन्त्रण नहुनुजस्ता कारण प्रमुख रूपमा रहेको उनको भनाइ छ ।

मिर्गौला फेल गराउने अर्को रोग ‘गोल्मेरुलो नेप्राइटिस’
चिकित्सा विज्ञानले मिर्गौला उपचारको क्षेत्रमा धेरै ठूलो उपलब्धि हासिल गरिसकेको छ । प्रविधि र चिकित्साज्ञानको विकाससँगै मिर्गौलाको प्रत्यारोपणमा समेत अभूतपूर्व सफलता हासिल भइरहेकै छ । समयमै उपचार गराउने हो भने अधिकतर मिर्गौलारोगमा डायलाइसिस वा प्रत्यारोपणमा पुग्नुपर्ने अवस्थै नआउने र सामान्य उपचारबाटै रोग निको हुने चिकित्सकहरू बताउँछन् ।

सामान्यतया सबैखाले मिर्गौलारोगको उपचारमा सफलता मिलेको छ । तर, मिर्गौलाको यस्तो रोग पनि छ, जुन पत्थरी, मधुमेह, प्रेसर केही नभएको व्यक्तिलाई पनि हुने गर्दछ । ‘गोमेरुन नेफ्रोनाइटिज’ नाम दिइएको मिर्गौलारोग मानव शरीरभित्रैबाट आउने रोग हो, जसको उपचार नगराएमा मिर्गौला फेल हुने सम्भावना हुन्छ ।
‘गोमेरुन नेफ्रोनाइटिज रोग भने शरीरभित्रबाटै आउने रोग हो, जसले जिउमा नै अटो एन्टिबडी बनेर मिर्गौलालाई बिगार्ने काम गर्छ,’ डा. चालिसे भन्छन्, ‘यो बच्चा तथा युवामा देखिने गर्छ, जसको उपचारका लागि चाँडै डाक्टरको सल्लाहमा बस्नुपर्छ र फेल नै भएको अवस्थामा प्रत्यारोपणमा जानुपर्ने हुन्छ ।’

पछिल्लो वर्ष २२ हजार युरोका बिरामीले ओपिडीसेवा लिए, ४०% मा अप्रेसन आवश्यक
पछिल्लो एक वर्षमा त्रिवि शिक्षण अस्पतालमा युरोका २२ हजार बिरामीले ओपिडीसेवा लिएको अस्पतालको तथ्यांकले देखाएको छ । एकदिनमा सयदेखि १ सय ५० को हाराहारीमा बिरामी आउने गरेको चालिसे बताउँछन् । देशकै उपचारको केन्द्र मानिने त्रिवि अस्पतालमा धेरैजसो बिरामी मुलुकभरका अस्पतालबाट रेफर भएर आउने गरेका छन् । त्यसरी रेफर भएर आएका अधिकांश युरोका बिरामीको अवस्था जटिल हुने हुँदा अप्रेसन आवश्यक हुने गरेको डा. चालिसेको अनुभव छ । सयजना बिरामीको ओपिडी चेकजाँचका क्रममा ४० जनालाई अप्रेसन गर्नुपर्ने केस आउने गरेको डा. चालिसेको भनाइ छ ।

प्रत्यारोपणमा ९३ प्रतिशत सफलता (११ वर्षमा)
मिर्गौला प्रत्यारोपणमा शतप्रतिशत सफलता हासिल हुन्छ भन्ने होइन । शिक्षण अस्पतालको ११ वर्षको अवधिलाई हेर्ने हो भने पेसेन्ट सभाइबल दर ९३ प्रतिशत छ । बाँकी ७ प्रतिशत बिरामीको सर्जरी कम्पिकेसन्स (शल्यक्रियामा जटिलता), इन्फेक्सन (संक्रमण), एमआई भएर हर्टयाट्याकलगायत कारणले मुत्यु भएको तथ्यांक छ । त्यसैगरी, ग्राफ सर्भाइबल प्रत्यारोपण गरेको मिर्गौलाले कति वर्षसम्म काम गर्यो त भन्ने विषय महत्त्वपूर्ण हुन्छ । टिचिङको ग्राफ सर्भाइबरको ११ वर्षसम्मको आँकडा हेर्ने हो भने ८८ प्रतिशतभन्दा बढी छ । यस्ता बिरामीको पुनः मिर्गौलामा समस्या देखापर्छ । ‘बिरामी बाँच्छ, तर फेरि मिर्गौला प्रत्यारोपण गर्नुपर्ने हुन्छ या डायलाइसिसमा जानुपर्छ,’ डा. चालिसे बताउँछन् ।

ल्याप्रोस्कोपिक विधिबाट मिर्गौला निकाल्न सुरु

मिर्गौला प्रत्यारोपणमा स्वस्थ मानिसबाट एउटा मिर्गौला निकालेर जोड्नयोग्य बनाएर अर्को मानिसमा जोडिदिने काम गरिन्छ । दाता (डोनर)को जीवित मिर्गौला निकाल्दा दुईवटा विधिको प्रयोग गरिन्छ । यसअघि सामान्यतया चिरफार विधिबाट मिर्गौला निकाल्ने गरिन्थ्यो । तर, हाल आधुनिक प्रविधि ल्याप्रोस्कोपीबाट सानो प्वाल पारेर मिर्गौला निकाल्ने गरेको डा. चालिसे बताउँछन् । यसको फाइदा बिरामीलाई नदुख्ने, शरीरमा ठूलो चिरफारको दाग नदेखिने हुन्छ । नेपालमा पनि ल्याप्रोस्कोपीमार्फत ६–७ जनाको मिर्गौला निकालिएको छ भने टिचिङ अस्पतालमा पनि ल्याप्रोस्कोपिक प्रविधिबाट मिर्गौला प्रत्यारोपण चाँडै सुरु हुने विश्वास डा. चालिसेको छ ।

‘विश्वको ट्रेन्ड हर्ने हो भने रोबटिक प्रविधिबाट मिर्गौला जोड्ने काम भइरहेका छन्, जुन हाम्रो छिमेकी देश भारतमा समेत सञ्चालन भइसकेको छ,’ डा. चलिसे भन्छन्, ‘तर, नेपालमा भने यसस्तरको प्रविधि उपलब्ध नभएको र रोबटिक प्रविधिबाट प्रत्यारोपण गर्दाको जोखिम तथा मूल्य पनि बढी हुने भएकाले यो सेवा दिन सकिने अवस्था छैन ।’

मिर्गौलाका बिरामीको संख्या बढ्दोक्रममा भए पनि नेपालभर क्रसम्याच र एचएलए ट्रेस गराउन समस्या छ । नेपालमा यो सेवा आरोग्य केन्द्रमा मात्र उपलब्ध छ । पहिलेका दिनमा भारतको दिल्लीमा गएर गर्नुपर्ने बाध्यता थियो, जुन केही हदसम्म घटेको छ । तर, बिरामीको चापलाई हेर्दा प्रत्यारोपण गर्ने अस्पतालमा क्रसम्याच र एचएलए ट्रेसको सेवा उपलब्ध हुनुपर्ने देखिन्छ ।

प्रत्यारोपणलाई सजिलो बनाउन ल्याबमा प्रविधिको विकास गर्नुपर्ने देखिन्छ । यो सबै गर्नका लागि एउटा शिक्षण अस्पतालको हाताभित्र मिर्गौला प्रत्यारोपणको छुट्टै केन्द्र आवश्यक भएको डा. चालिसेको भनाइ छ ।

नेपालका मिर्गौला प्रत्यारोपणको अनुमति पाएका अस्पतालमध्ये एक विभागका रूपमा रहेर मिर्गौला प्रत्यारोपणलाई उच्च सफलतापूर्वक निरन्तरता दिँदै आएको शिक्षण अस्पतालले कसरी अझ बढी प्रभावकारी ढंगबाट यस प्रोग्रामलाई अगाडि बढाउँछ भन्ने प्रश्न गहन छ । डा. चालिसे भन्छन्, ‘अस्पतालमा आएका सबै बिरामीलाई डायलाइसिस गराउन सकिरहेको अवस्था छैन । ‘मिर्गौला प्रत्यारोपणलाई अलि सहज, सरकारको सहयोग, ब्रेनडेथ भएकाबाट मिर्गौला लिई प्रत्यारोपण (क्याडामेरिक प्रोग्राम) सुरु गर्न सकेमा डायलाइसिसमा लामो समय बस्नुपर्ने बाध्यताबाट छुटकारा पाउन सहज हुने थियो,’ डा. चालिसे भन्छन्, ‘यसका साथै छुट्टै मिर्गौला रोग केन्द्र स्थापना गर्न सकेमा अझ बढी बिरामीले सेवा पाउने कुरामा विश्वस्त छु ।’

प्रत्यारोपणका लागि अधिकतम ५ लाख ५० हजारबराबरको सरकारी सुविधा, तर प्रत्यारोपणपछिको महँगो औषधिले समस्या
सरकारले मिर्गौलाका बिरामीलाई डायलाइसिसदेखि लिएर प्रत्यारोपण गर्दा लाग्ने उपचारसमेत निःशुल्क उपलब्ध गराउँदै आएको छ । तर, धेरै नेपालीको जीवनस्तर आर्थिक हिसाबले कमजोर भएका कारण प्रत्यारोपण गरेपश्चात् नियमित खानुपर्ने औषिधिले समस्या पार्ने गरेको छ । प्रत्यारोपणपछि बाँचुन्जेल खानुपर्ने औषधि महँगो भएका कारण पनि प्रत्यारोपण गर्न नसक्ने अवस्थामा सिर्जना भइरहेको छ ।

नेपालमै पहिलोपटक ८ अगस्ट २००८ मा त्रिवि अस्पतालमा नेफ्रोलोजिस्ट डा. दिव्यासिंह शाह र युरोलोजिस्ट डा. भोलाराज जोशी र उनको टिमले अस्ट्रेलियाका सर्जन डा. डेभिड फ्रान्सिसको सहयोगमा सफलतापूर्वक मिर्गौला प्रत्यारोपणलाई मूर्तरूप दियो । हेमराज श्रेष्ठ स्वदेशमै मिर्गौला प्रत्यारोपण गराउने पहिलो बिरामी बने । आफ्नी श्रीमतीले मिर्गौला दान गरेर श्रेष्ठलाई पुनर्जीवन दिइन् ।

मिर्गौलारोगीले प्रत्यारोपण गरेको खण्डमा ४ लाख, डायलाइसिस पूर्णतया निःशुल्क, औषधोपचारका लागि १ लाख, प्रत्यारोपण गरेपश्चात् औषधि सेवनका लागि १ लाख, मिर्गौला दिने र लिनेको क्रसजाँचका लागि ५० हजारसम्मको उपचारसेवा सरकारले उपलब्ध गराउने व्यवस्था छ । समग्रमा प्रत्यारोपण गर्ने मिर्गौलारोगीको हकमा अधिकतम ५ लाख ५० हजारसम्मको उपचारखर्च सरकारले बेहोर्दै आएको छ ।

प्रत्यारोपणपछि बिरामीलाई प्रत्येक महिना करिब १५ हजारको औषधि खानुपर्ने हुन्छ । प्रत्यारोपणका बिरामीले एक–दुई दिन मात्र पनि औषधि खान छोडेको खण्डमा रिजेक्सनमा जाने सम्भावना हुने डा. चालिसे बताउँछन् । उनी भन्छन्, ‘सरकारले औषधिमा केही सहुलियत प्रदान गर्ने वा औषधिमा करछुटको व्यवस्था गरेको खण्डमा धेरै मिर्गौलारोगीलाई सहयोग पुग्छ ।’

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

सम्बन्धित समाचार

  • ताजा समाचार
  • जनप्रिय