सर्पदंशबाट कसरी बच्ने ? प्राथमिक उपचार के हुन्छ ?

विशेषगरी असार, साउन, भदौ, असोज महिनामा सर्प जमिन बाहिर निस्कने गर्छन् । सर्पको टोकाइबाट तराई क्षेत्र बढी प्रभावित छ । तराईमा पाइने सर्पहरू धेरै विषालु हुन्छन्, जसको टोकाइमा उपचार गर्न सकिएन भने मानिसको तत्काल मुत्यु पनि हुने गर्छ । पहाडमा पाइने सर्प विषालु हुने भए पनि तक्कालै ज्यानै लिनेखालका हुँदैनन् । रगत खराब गर्ने, तन्तु तथा सेललाई बिग्रर्ने सर्प पाइन्छन्, जसलाई हर्रो तथा आदो भनेर स्थानीयले चिन्ने गरेका छन् ।
नेपालमा बर्सेनि हजारौँ मानिसको सर्पले टोकेकै कारण मुत्यु हुने गरेको तथ्यांक छ । ठूलो संख्यामा बिरामीको स्वास्थ्यसंस्थामा पुग्न नपाई मृत्यु हुने गरेको छ ।
पहाडिया सर्प सामान्यता असारबाट देखिन सुरु गर्छन् भने तराईमा जेठ महिनादेखि देखिन्छन् । तराईमा छिटो गर्मी हुने भएकाले पनि छिटो सर्प देखिन थाल्छन् । सर्पको टोकाइका बिरामी अस्पतालमा बिस्तारै बढ्दै गएका छन् ।

सर्पले टोक्नेबित्तिकै कडाखालको रबर तथा कपडाले बाँध्ने काम गर्नुहुँदैन । कपडाले बाँध्नाले रगत आपूर्ति गरिरहेका अन्य सेलहरू मर्न जान्छन् । सेल मरेपछि हात तथा खुट्टा कालो भएर मृतप्रायः हुन्छन् । किनभने, त्यहाँका कोषिका मरिसकेका हुन्छन् र काम नलाग्ने भएर काटेर फाल्नुपर्ने अवस्था आउँछ ।

टेकु अस्पतालमा हेर्ने हो भने दैनिक सर्पको टोकाइका दर्जनौँ बिरामी आउने गरेका छन् । त्यसमध्ये महिनामा भर्ना भएर बस्नेको संख्या ८५–९० जना रहेको तथ्यांकले देखाउँदै आएको छ । सर्पहरूले आफू असुरक्षित महसुुस नहोउन्जेल मानिस वा जनवारलाई आक्रमण गर्दैनन् । मानिसले सर्पलाई हान्ने तथा खुट्टाले खुक्चिँदा सर्पले टोक्ने गर्छन् ।

लक्षण
– सर्पले टोकेको ठाउँ सुन्निने,
– टोकेको भाग दुख्ने,
– घाउमा पानीका फोका जम्ने,
– इन्फेक्सन हुन सक्ने समस्या आउने,
– सास फर्न गाह्रो हुने,
– पसिना आउने तथा र्याल काट्ने ।

सर्पले टोकेको बिरामी आउनेबित्तिकै अस्पतालमा पहिलो चरणमा रगतको स्याम्पल परीक्षण गरिन्छ ।
सर्पले टोक्नेबित्तिकै कडाखालको रबर तथा कपडाले बाँध्ने काम गर्नुहुँदैन । कपडाले बाँध्नाले रगत आपूर्ति गरिरहेका अन्य सेलहरू मर्न जान्छन् । सेल मरेपछि हात तथा खुट्टा कालो भएर मृतप्रायः हुन्छन् । किनभने, त्यहाँका कोषिका मरिसकेका हुन्छन् र काम नलाग्ने भएर काटेर फाल्नुपर्ने अवस्था आउँछ ।
सर्पले टोकेपछि स्वास्थ्यसंस्थासम्म नपुग्दासम्म प्राथमिक उपचारको पद्धति अपनाउनुपर्छ ।

प्राथमिक उपचार र सजगता
– टोकेको भागलाई धेरै चलाउनुहुँदैन । शरीर धेरै चलाएको खण्डमा विष चाँडै फैलन सक्ने हुन्छ ।
– कडाखालको रबर तथा कपडाले बाँध्ने काम गर्नुहुँदैन ।
– विषालु सर्पले टोकेको ठाउँमा काट्ने तथा चुस्ने गर्नुहुँदैन ।
– सामान्यतया बिरामीलाई सुताउनुपर्छ ।
– टोकेको ठाउँवरिपरि हल्का ब्यान्डेजले बाँध्न सकिन्छ ।
– शरीरमा भएका गरगहना फुकालिदिनुपर्छ ।
– सर्पले टोकेपछि मानिस साइकोलोजिकल्ली आत्तिने गर्छन् । तर, सर्पले टोके पनि सबै सर्पले विष निकाल्ने गर्दैनन् । झन्डै एकतिहाइ सर्पले विष निकाल्दैनन् । टोकेको भए पनि विष निकालेका हुँदैनन् । यो कुरा बिरामीलाई थाहा भएको खण्डमा मनोवैज्ञानिक असर केही कम हुन जान्छ ।

सामान्यतया बेलुका हिड्ँदा बत्ती लिएर, जुत्ता लगाएर, लठ्ठी लिएर हिँड्ने गर्नुपर्छ । तर, तराईमा सर्पहरू घरभित्र पनि लुकेर बसेका हुन्छन् । त्यसकारण घरभित्र छिरेपछि जुत्ता, ड्रम, भाँडाकुँडाका सामानहरू अनिवार्य रूपमा हेरेर झ्याल–ढोका लागाएर मात्र सुत्नुपर्छ ।

सर्पले टोकेको अवस्थामा प्राथमिक उपचार गर्दैगर्दा स्वास्थ्यसंस्था लैजाने प्रयास पनि गर्नुपर्छ । हाम्रो गाउँघरमा प्रयोग हुने मोटरसाइकल, स्कुटर आदिको सहायताले नजिकै रहेको स्वास्थ्यसंस्था तथा सर्पदंशको उपचारमा केन्द्रमा पुर्याउनुपर्छ । तराईको हकमा विषालु सर्पले टोक्ने भएको हुँदा सकेसम्म सर्पदंशको भ्याक्सिन पाउने स्वास्थ्यसंस्थामा छिटो पुर्याउनुपर्छ ।
तराईको भागमा पाइने करेट, कोभ्रा सर्प अत्यधिक विषालु हुन्छन्, जसमा मानिसको मुटु र स्नायुप्रणालीमा सीधै हान्नेखालको विष हुन्छ ।

विषालु सर्पले टोकेको ठाउँमा काट्ने तथा चुस्ने गर्नुहुँदैन । स्वास्थ्यसंस्था पुर्याउन ढिला गरेको अवस्थामा टोकेको ठाउँबाट रक्तस्राव भई बिरामीको तत्काल मृत्यु पनि हुन सक्छ । सामान्यतया बेलुका हिड्ँदा बत्ती लिएर, जुत्ता लगाएर, लठ्ठी लिएर हिँड्ने गर्नुपर्छ । तर, तराईमा सर्पहरू घरभित्र पनि लुकेर बसेका हुन्छन् । त्यसकारण घरभित्र छिरेपछि जुत्ता, ड्रम, भाँडाकुँडाका सामानहरू अनिवार्य रूपमा हेरेर झ्याल–ढोका लागाएर मात्र सुत्नुपर्छ ।

पहाडतिर घाँस–दाउरा गर्न जाँदा धेरै मात्रामा सर्पले टोक्ने गर्छन् । त्यस्तो वेलामा पनि विशेष सजगता अपनाउनुपर्छ । विभिन्न अध्ययन–अनुसन्धानले झन्डै ६० प्रतिशत महिला सर्पको टोकाइमा पर्ने गरेका छन् । यसको प्रमुख कारण महिला बढी मात्रामा खेतीपातीमा सक्रिय रहने भएकाले टोकाइको दर बढेको अनुमान लगाउन सकिन्छ ।

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

सम्बन्धित समाचार

  • ताजा समाचार
  • जनप्रिय