अज्ञानताले कुपोषण

खानामा पोषणको मात्रा बढी वा कम दुवै भएको अवस्थामा कुपोषण हुन सक्छ । पोषणको मात्रा प्रशस्त भएका खानेकुरा उपलब्ध ठाउँ र अवस्थामा समेत अज्ञानताका कारण कुपोषण हुन सक्छ ।

सामान्यतया हामी कुपोषण भन्नाले खानामा पोषणको कमी हुने अवस्थालाई बुझ्ने गर्छौं । खानामा पोषणको कमी भएर हुने कुपोषणलाई सामान्य रूपमै लिने गरिन्छ । तर, खानाको पहुँच हुँदाहुँदै पनि कतिपय अवस्थामा अज्ञानताका कारण कुपोषण हुने गर्छ, जुन असामान्य पक्ष हो ।
मानव शरीरलाई दैनिक रूपमा खनिज, प्रोटिन, मिनरल्स, क्याल्सियमलगायत सम्पूर्ण पौष्टिक तत्वहरूको आवश्यकता पर्छ । कतिपय अवस्थामा सांस्कृतिक तथा परम्परागत विश्वासका कारण पनि बच्चालाई आवश्यक मात्रामा पौष्टिक तत्व भएको खानेकुरा नदिने गरिएको छ । उदाहरणका लागि नेपालको तराई क्षेत्रका केही ठाउँमा बच्चालाई सागपात, फलफूल खुवाएमा चिसो लाग्छ भन्ने गलत विश्वास छ । जसका कारण पौष्टिक तत्वयुक्त खानेकुरामा पहुँच हुँदाहुँदै पनि बच्चामा आवश्यक पौष्टिक तत्वको अभाव हुन गई कुपोषण हुने गर्छ ।

पोषणको मात्रा कसलाई कति आवश्यक छ मात्राको कुरा गर्ने हो भने प्रकृतिले सबै प्राणीलाई मिलाएर दिएको छ । जस्तै, गाई–भैँसीको बच्चालाई कुपोषण भएको भन्ने हामीले कहिल्यै सुनेका छैनौँ । निश्चित समय आमाको दूध खाएपछि उनीहरूलाई प्राकृतिक रूपमै घाँस खान सक्ने बनाइदिएको हुन्छ ।

पोषणका कतिपय जनचेतनामूलक कार्यक्रमले पोषणयुक्त खानेकुराबारे शिक्षा प्रदान गरे पनि अझै पनि यसबारे धेरैमा अनभिज्ञता पाइन्छ । कान्ति अस्पतालले विभिन्न समयमा देशका विभिन्न क्षेत्रमा पोषणबारे तालिम तथा जनचेतनामूलक कार्यक्रमहरू चलाउँदै आएको छ ।
पोषण औषधिजस्तो ठ्याक्कै यति मात्रामा खाने भन्ने हुँदैन । हामीले दैनिक आहारमा हाम्रै वरिपरि उपलब्ध खानेकुरालाई सन्तुलन मिलाएर खाएमा पर्याप्त मात्रामा पोषण पाउन सकिन्छ ।

पोषणको मात्रा कसलाई कति आवश्यक छ मात्राको कुरा गर्ने हो भने प्रकृतिले सबै प्राणीलाई मिलाएर दिएको छ । जस्तै, गाई–भैँसीको बच्चालाई कुपोषण भएको भन्ने हामीले कहिल्यै सुनेका छैनौँ । निश्चित समय आमाको दूध खाएपछि उनीहरूलाई प्राकृतिक रूपमै घाँस खान सक्ने बनाइदिएको हुन्छ ।

खानामा सम्पूर्ण पौष्टिक तत्व मिलाएर खाएमा त्यो अमृतसरह हुन सक्छ । ६ महिनामाथिका बच्चालाई दैनिक रूपमा सम्पूर्ण प्रजाति मिलाएका खानेकुरा ४ पटक खुवाउनुपर्ने हुन्छ । बच्चालाई तयारी खानेकुरा दिनु पौष्टिकताको हिसाबले राम्रो मानिँदैन ।

तर, मानिसलाई प्राकृतिक रूपमा उक्त क्षमता प्राप्त छैन । मानिसको बच्चालाई धेरै हेरचाह आवश्यक हुन्छ । सामान्यतया ६ महिनासम्म आमाको दूधले नै बच्चालाई आवश्यक मात्रामा पौष्टिक तत्व प्रदान गरेको हुन्छ । ६ महिनासम्म आमाको दूधबाटै बच्चाले पानीको मात्रासमेत पाउने गर्छन् । खानामा सम्पूर्ण पौष्टिक तत्व मिलाएर खाएमा त्यो अमृतसरह हुन सक्छ । ६ महिनामाथिका बच्चालाई दैनिक रूपमा सम्पूर्ण प्रजाति मिलाएका खानेकुरा ४ पटक खुवाउनुपर्ने हुन्छ । बच्चालाई तयारी खानेकुरा दिनु पौष्टिकताको हिसाबले राम्रो मानिँदैन । तयारी खानेकुरा खुवाउँदा उनीहरूको शरीरलाई आवश्यक सम्पूर्ण पौष्टिक तत्व पाउन सकिँदैन । बच्चालाई दैनिक रूपमा खुवाइने खानामा प्रोटिन, क्याल्सियम, मिनरल्सलगायत सम्पूर्ण तत्वहरू पाइने खानेकुरा समावेश गरिएको हुनुपर्छ ।

मानव शरीरलाई आवश्यक विभिन्न पौष्टिक तत्वमध्ये क्याल्सियम पनि एक हो । क्याल्सियमले मानिसको हड्डी मजबुत बनाउने काम गर्छ । मानव मुटुलाई सन्तुलित अवस्थामा राख्न तथा शरीरको सम्पूर्ण प्रक्रियालाई सन्तुलित बनाउन क्याल्सियम अत्यावश्यक तत्व हो ।
हामीले खाने प्रतिकेजी खानामा २ मिलिग्राम क्याल्सियमको मात्रा समावेश भएको हुनुपर्छ । सामान्यतया दूध, अण्डा, हरियो सागसब्जीलगायत खानेकुरामा प्रशस्त मात्रामा क्याल्सियम पाउन सकिन्छ । त्यस्तै, मकै, भातलगायत खानेकुरामा समेत क्याल्सियमको मात्रा पाउन सकिन्छ ।
चिकित्सकले सुईको माध्यमबाट क्याल्सियम दिनुपर्ने भएमा २ मिलिग्राम प्रतिदिनका हिसाबले दिने गरिन्छ । मानिसमा बाहिरको तयारी खानेकुरामा समेत क्याल्सियम प्रशस्त मात्रामा हुन्छ भन्ने विश्वास छ, तर त्यो भ्रम मात्रै हो । त्यसैले पहिलो कुरा त मानिसलाई कुन–कुन खानामा क्याल्सियम पाइन्छ भन्ने ज्ञान हुनु आवश्यक छ ।

(प्रस्तुतिः लक्ष्मी चौलागाईं)

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

सम्बन्धित समाचार

  • ताजा समाचार
  • जनप्रिय