पुरुषको नजरबाट सुरक्षित गर्भपतन

हाम्रो देशमा ठूला र असम्भव लाग्ने परिवर्तनहरू छिटो र सहज रूपमा सफल भएका धेरै उदाहरण छन् । तर, पनि हामीबीच जरा गाडेर बसेको पितृसत्तात्मक सोच र महिलालाई हेर्ने, बुझ्ने र सहजै अनुमान लगाउने प्रवृत्तिमा भने खासै सकारात्मकता आएको पाइँदैन । आफू पुरुष भएका कारण म यहाँ खुलेर आफूजस्तै पुरुष वर्गको गर्भपतनसम्बन्धी भनाइ, महिलाप्रति गर्ने व्यवहार र धारणाबारे चर्चा गर्ने प्रयास गर्नेछु ।

लामो समय स्वास्थ्य क्षेत्रका विभिन्न तह र निकायमा आफू कार्यरत रहेका कारण केन्द्र, क्षेत्र, जिल्ला र समुदाय तहका सरोकारवाला निकायका प्रतिनिधिहरू हुने सभा–समारोह र छलफल कार्यक्रमहरूमा उठ्ने गरेका प्रतिनिधिमूलक जिज्ञासा, प्रश्न र धारणाहरू यहाँ प्रस्तुत गर्न चाहन्छु । जब गर्भपतनको कुरा आउँछ, धेरै पुरुषहरू यो महिलाको मामिला हो भनेर आफू पन्छिने गर्छन् । सन् २०१५ मा बिबिसी नामक संस्थाले मकवानपुर जिल्लामा गरेको एक अध्ययनले महिलाले आफ्नै परिवार र श्रीमान्बाट पनि पर्याप्त सहयोग नपाएको औँल्याइएको छ ।

सोही अध्ययनअनुसार गर्भपतन सेवा लिने महिलालाई पारिवारिक, धार्मिक र सामाजिक कार्यहरूबाट टाढा राख्ने गरेको र लगभग ९० प्रतिशत महिलाप्रति समाजमा कुनै न कुनै प्रकारको हेयभाव र लाञ्छना व्याप्त रहेको बताएका छन् । आइपास नेपालले हालसालै सुनसरी र डडेल्धुरा जिल्लामा गरेको गर्भपतनसम्बन्धी आधारभूत सर्वेक्षणमा पनि ७७ प्रतिशतमा कुनै न कुनै हेयभाव र लान्छनाहरू रहेको पाइएको छ । गर्भपतनको कुरा गर्दा महिलालाई दोष दिने, जस्तै ः गर्भपतन गर्ने चरित्रहीन महिला हुन्, गर्भपतन हाम्रो धर्म र संस्कृतिविरुद्घ छ, सुरक्षित गर्भपतन सेवामा लगानी आवश्यक छैन, यसले केटीहरूलाई बिगार्छ जस्ता भनाइ सुन्ने गरिन्छ, जुन अपूर्ण चेतना र असंवेदनशील परम्परागत सोचका उपज हुन् ।

विश्व स्वास्थ्य संगठनको सन् २०१७ को तथ्यांकअनुसार असुरक्षित गर्भपतनका कारण ५ देखि १३ प्रतिशतसम्म मातृमृत्यु हुने गरेको छ भने ५० लाख महिला जटिलताका कारण विभिन्न रोगबाट ग्रस्त हुन्छन् । संयुक्त राज्य अमेरिकामा गरिएको एउटा अध्ययनअनुसार गर्भपतनबाटभन्दा बच्चा पाउने क्रममा महिलाको मृत्यु हुने सम्भावना १४ गुणा बढी भएको पाइएको छ ।

अब सुरक्षित गर्भपतनको महत्व, आवश्यकता, यससम्बन्धी वैज्ञानिक तथ्यहरू र वास्तविकतातर्फ केही चर्चा गरौँ । गुटमाचर इन्स्टिच्युटले सन् २०१८ मा प्रकाशन गरेको अध्ययन प्रतिवेदनअनुसार विश्वमा प्रतिवर्ष करिब ५ करोड ६० लाख महिलाले गर्भपतन गराउँछन्, जसमध्ये ४५ प्रतिशत अर्थात् २ करोड ५० लाख महिलाले असुरक्षित तरिकाले गर्भपतन गराउँछन् । विश्व स्वास्थ्य संगठनको सन् २०१७ को तथ्यांकअनुसार असुरक्षित गर्भपतनका कारण ५ देखि १३ प्रतिशतसम्म मातृमृत्यु हुने गरेको छ भने ५० लाख महिला जटिलताका कारण विभिन्न रोगबाट ग्रस्त हुन्छन् । संयुक्त राज्य अमेरिकामा गरिएको एउटा अध्ययनअनुसार गर्भपतनबाटभन्दा बच्चा पाउने क्रममा महिलाको मृत्यु हुने सम्भावना १४ गुणा बढी भएको पाइएको छ । (स्रोत : EG Raymond, DA Grimes, PubMed 2012) नेपालमा सन् २०१४ मा गुटमाचर इन्स्टिच्युट र कृपाले गरेको अध्ययनअनुसार गर्भपतन गर्ने महिलामध्ये आधाभन्दा बढी अर्थात् ५८ प्रतिशतले असुरक्षित तरिकाले गर्भपतन गराउने गरेको पाइएको छ । हरेक १ घण्टामा २१ जना नेपाली महिला असुरक्षित गर्भपतन गराउन बाध्य हुन्छन् । तीमध्ये धेरैजसोे अशिक्षित, गरिब, ग्रामीण एवं सेवाको पहुँच नपुगेका क्षेत्र तथा वर्गका महिला छन् । यसले असुरक्षित गर्भपतन महिलाको बाध्यता बनेको स्पष्ट हुन्छ । गर्भपतन गर्नुका पछाडि धेरै कारण र बाध्यता हुन्छन्, जसको चर्चा तल गरिनेछ ।

सन् २०१६ को नेपाल जनसांखिक सर्वेक्षणअनुसार नेपालमा प्रजनन उमेरका विवाहित महिलामध्ये केवल ४१ प्रतिशतलाई मात्र गर्भपतनले कानुनी मान्यता प्राप्त गरेको जानकारी छ । सुरक्षित गर्भपतनसम्बन्धी लाञ्छना तथा हेयभाव समुदायदेखि नीति–निर्माताहरूसम्म व्याप्त छ भने गर्भपतनसम्बन्धी विभिन्न भ्रमले जरा गाडेको पाइएको छ । सुरक्षित गर्भपतन सेवा र सल्लाह दिने संस्थाहरू पनि सीमित छन्, जो महिलाको सहज पहुँचमा छैनन् । गर्भपतनको अवस्था महिला वा दम्पतीको योजनाअनुसार नभएर दुर्घटना वा आकस्मिक रूपमा आउँछ । परिवारनियोजनका साधनको विफलताको प्रभावबारे २० वटा देशमा गरिएको जनसांख्यिक सर्वेक्षणको नतिजामा आधारित एउटा अध्ययनअनुसार केही देशमा ३ देखि ५९ प्रतिशत अनिच्छित गर्भको कारण परिवारनियोजनका साधन विफल भएको औँल्याइएको छ ।

गुटमाचर इन्स्टिच्युटको ताजा तथ्यांकअनुसार करिब ८४ प्रतिशत अनिच्छित गर्भको कारण परिवारनियोजनको अपरिपूर्त माग हो । तसर्थ, परिवारनियोजनका साधनले काम नगरेर वा यसलाई नअपनाएर, इच्छाविपरीत गर्भधारणको बाध्यता, बलात्कार र करणी तथा स्वास्थ्यसम्बन्धी समस्याले गर्दा महिलाहरू अनिच्छित गर्भपतन गर्न चाहन्छन् । महिलाको यो आवश्यकतालाई सुरक्षित उपाय दिन नसकेमा यस्तो अवस्थामा नराम्रो निर्णयहरू गरेर महिलाले असुरक्षित गर्भपतन गर्ने र उनीहरूको मृत्यु हुने, दीर्घरोगी हुने र आत्महत्या गर्नेसमेतका विकल्प छान्न बाध्य हुन्छन् । हामी पुरुष कहिल्यै पनि महिलाले दुःख पाएको, मानसिक रूपमा विच्छिप्त भएको र आत्महत्या गर्नेसमेतको अवस्थामा पुगेको देख्न चाहँदैनौँ । यसका लागि हाम्रो सजग पहल र सकारात्मक सहयोग आवश्यक छ ।

विश्व स्वास्थ्य संगठनले असुरक्षित गर्भपतनलाई एक प्रमुख जनस्वास्थ्य समस्याका रूपमा घोषणा गरेर सुरक्षित गर्भपतन सेवालाई सहज र सुलभ बनाउन सिफारिस गरेको छ ।

सुरक्षित गर्भपतनको अधिकारलाई महिलाको प्रजनन स्वास्थ्यको आधारभूत अधिकारका रूपमा लिँदै गर्भपतन सेवालाई सुरक्षित, सर्वसुलभ तथा पहुँचयोग्य बनाउन १० असोज ०५९ मा भएको मुलुकी ऐनको ११औँ संशोधनले नेपालमा गर्भपतनलाई कानुनी मान्यता दिएको थियो । सुरक्षित गर्भपतनको सकारात्मक पाटोका रूपमा यो सेवा छोटो समयमै नेपालका साबिकका ७५ वटै जिल्ला अस्पताल, लगभग १ हजार २ सयवटा प्राथमिक स्वास्थकेन्द्र र स्वास्थचौकीहरूबाट उपलब्ध भइरहेको छ । यस्तै, केही निजी तथा गैरसरकारी संस्थाका सेवाकेन्द्रहरूमा समेत यो सेवा उपलब्ध छ ।

गर्भपतन महिलाको मात्र चासोको विषय नभएर एक सचेत पुरुष, अभिभावक, सामाजिक कार्यकर्ता, राजनीतिज्ञ, धर्मगुरु, जनप्रतिनिधि, नीति–निर्माता र हरेक नागरिकको चासो र प्राथमिकताको विषय बनेको देखाउँछन् । हाम्रो समाजमा महिला एक्लैले आफ्ना आवश्यकता र चाहना व्यक्त गर्न र सेवाहरू लिन सक्ने अवस्था छैन ।

यो सेवालाई नेपाल सरकारले विगत २ वर्षदेखि निःशुल्क रूपमा उपलब्ध गराउँदै आएको छ । आइपासलगायत केही संस्थाहरू यसको सुदृढीकरणका लागि क्रियाशील छन् । सुरक्षित गर्भपतनसम्बन्धी कार्यक्रमले परिवारनियोजन तथा परामर्शलाई अनिवार्य र महत्वका साथ अघि बढाएको पाइन्छ, जसले समग्रमा महिलाको स्वास्थ्य र प्रजनन अधिकारमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ । सुरक्षित गर्भपतन सेवामा स्थानीय सरकार र संघसंस्थाहरूको पनि चासो र सहयोग बढ्दै गएको पाइएको छ, जसले नेपाली महिलामा थप आशा र हौसला बढाएको छ ।

उल्लिखित तथ्यहरूले गर्भपतन महिलाको मात्र चासोको विषय नभएर एक सचेत पुरुष, अभिभावक, सामाजिक कार्यकर्ता, राजनीतिज्ञ, धर्मगुरु, जनप्रतिनिधि, नीति–निर्माता र हरेक नागरिकको चासो र प्राथमिकताको विषय बनेको देखाउँछन् । हाम्रो समाजमा महिला एक्लैले आफ्ना आवश्यकता र चाहना व्यक्त गर्न र सेवाहरू लिन सक्ने अवस्था छैन । परिवार, समाज र राष्ट्रले महिलाका लागि अनुकूल र सहज रूपमा आफ्नो प्रजनन स्वास्थ्य हकबारे थाहा पाउन, राष्ट्रले प्रदान गरेका सेवाहरू उपभोग गर्न र सेवाको गुणस्तरप्रति सजगतासाथ चासो राख्न सक्ने वातावरण बनाउन सहयोग गर्नु आवश्यक देखिन्छ । कुनै पनि महिला सहज रूपमा आफूले चाहेअनुसार जानकारी हासिल भएमा वा सुलभ सेवाको उपलब्धता भएमा असुरक्षित विधि अपनाउनेदेखि लिएर अनावश्यक रूपमा आफ्नो स्वास्थ्य र धनको जोखिम लिन तैयार हुँदैनन् र आफ्नो परिवारभित्रका कोही पनि यस्तो समस्यामा जाओस् भन्ने चाहँदैनन् ।

गर्भपतन महिलाको रहर नभएर बाध्यता भएका कारण यसतर्फ सबै पुरुष र समाजका अगुवाहरूको विशेष ध्यान जानु आवश्यक देखिन्छ । गर्भपतनबारे जति महिला जानकार वा भित्रैदेखि चिन्तित देखिन्छन्, तुलनात्मक रूपले पुरुषहरू कम संवेदनशील पाइन्छन् । आशा गरौँ, आगामी दिनमा पुरुषको सहकार्य र सहयोग यस क्षेत्रमा बढ्नेछ र समग्रमा यसले हाम्रा महिला दिदीबहिनीको स्वास्थ्यमा ठूलो परिवर्तन ल्याउनेछ । यसका लागि महिलाअधिकार, प्रजनन स्वास्थ्य र सुरक्षित गर्भपतनमा कार्य गर्ने संस्थाहरूले पुरुषसमेतको सहभागितामा छलफल, अन्तरक्रिया र जानकारीमूलक कार्यक्रमहरू चलाउनु आवश्यक देखिन्छ ।

नियमित छलफल र यसको आवश्यकताबारे सही जानकारीले गर्भपतन र महिलालाई हेर्ने समाजको दृष्टिकोणमा सकारात्मक परिवर्तन आउने निश्चित छ । स्थानीय सरकार, नागरिक समाज, संघसंस्था, धार्मिक र सामाजिक अगुवाहरूको प्रयासले समुदायमा रहेको गर्भपतनसम्बन्धी भ्रम, लाञ्छना र हेयभावलाई हटाई सुरक्षित गर्भपतनका लागि सहज वातावरण बनाउन सहयोग पुग्नेछ । आजको दिनमा सुरक्षित गर्भपतनका लागि महिला र पुरुषको सहकार्य, प्राप्त अधिकार र उपलब्ध सेवाहरूको उपयोगमा सकारात्मक पहल र महिलालाई हेर्ने दृष्टिकोणमा परिवर्तन मात्र पनि ठूलो सहयोग हुन सक्छ, यसतर्फ एकपटक हामी सबैले गहन रूपमा सोच्ने हो कि ?

लेखक आइपास नेपालमा कार्यरत छन् ।

4 thoughts on “पुरुषको नजरबाट सुरक्षित गर्भपतन

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

सम्बन्धित समाचार

  • ताजा समाचार
  • जनप्रिय